Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) Հռչակագիրը Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն մասին

Նախագահական Խորհուրդ
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան

Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) Հռչակագիրը Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն մասին

Գլխաւոր Ժողովը,

Հիմք ընդունելով՝ Միացեալ Ազգերու Հռչակագիրը, որտեղ յայտարարուած են գլխաւոր՝ նպատակներն ու սկզբունքները, եւ վստահ ըլլալով, որ Պետութիւնները կ՛ընդունին իրենց պարտաւորութիւնները, որոնք նշուած են Հռչակագրին մէջ.

Հաստատելով, որ Բնիկ ժողովուրդները հաւասար են միւս բոլոր ժողովուրդներուն,

ընդունելով՝ բոլոր ժողովուրդներու տարբեր ըլլալու եւ իրենց տարբեր կերպ ինքնագնահատելու իրաւունքը, եւ որպէս այդպիսին յարգուած ըլլալը.

Հաստատելով նաեւ, որ բոլոր ժողովուրդներն ալ կը նպաստեն քաղաքակրթութեան ու մշակոյթի հարստացմանը եւ բազմազանութեանը, որոնք համայն մարդկութեան հարստութիւնը կը կազմեն.

Հաստատելով, որ բացի բոլոր տեսութիւններէն՝ քաղաքական եւ գործնական, որոնք կը դիմեն կամ գովաբանեն ժողովուրդներու կամ անհատներու առաքելութիւնը, հենուելով ազգային, ցեղային, կրօնական, էթնիկ կամ մշակոյթային առանձնայատկութիւններու վրայ, կը համարուին ցեղային, գիտականօրէն սխալ, իրաւաբանօրէն անարժէք, բարոյապէս դատապարտման արժանի եւ հասարակայնօրէն անարդարացի.

Վերահաստատելով, որ Բնիկ ժողովուրդները իրենց իրաւունքները իրականացնելու համար պէտք չէ խտրականութեան առարկայ հանդիսանան.

Մտահոգուած այն փաստով, որ Բնիկ ժողովուրդները զրկուած են իրենց մարդկային իրաւունքներէն եւ իրենց հիմնական ազատութենէն, միւս հետեւանքներու հետ նաեւ անոնք բնաջնջուած են, արտաքսուած եւ զրկուած իրենց հողերէն, տարածքներէն, բնական պաշարներէն, որը խանգարած է անոնց կատարելագործել իրենց զարգացման իրաւունքը` ըստ իրենց սեփական պահանջներուն եւ հետաքրքրութիւններուն.

Ընդունելով, Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու բնորոշ առանձնայատկութիւններու ճանաչումը, անհրաժեշտ է, մասնաւորապէս անոնց հողերու, տարածքներու, բնական պաշարներու, իրաւունքներու, որոնք կը բխին իրենց քաղաքական, տնտեսական եւ 4 ընկերային կառոյցներէն, իրենց մշակոյթէն, հոգեւոր աւանդութիւններէն, պատմութենէն, փիլիսոփայութենէն.

Ընդունելով հրատապ անհրաժեշտութիւն, յարգելու եւ նպաստելու Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքները, որոնք ամրագրուած են համաձայնագրերով, պայմանագրերով եւ այլ կառուցողական համաձայնութիւններով Պետութիւններու հետ.

Բաւարարուելով այն փաստով, որ Բնիկ ժողովուրդները կը կազմակերպուին բարելաւելու իրենց կարգավիճակը՝ քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային կեանքի մէջ, վերջ դնելու համար ամէն տեսակ խտրութիւններուն եւ ճնշումներուն, ամէնուրեք, ուր անոնք կ՛ապրին.

Համոզուած որ Բնիկ ժողովուրդներու կողմէ իրենց հողերուն, տարածքներուն, բնական պաշարներուն վերաբերեալ հսկողութիւնը թոյլ կու տայ ամրապնդելու իրենց հաստատութիւնները, իրենց մշակոյթն ու աւանդութիւնները եւ առաջ քաշելու իրենց զարգացումն` ըստ իրենց ներշնչանքներու եւ պահանջքներու, գիտելիքներու, կրօնական աւանդական արարողութիւններու եւ մշակոյթներու.

Ընդունելով նաեւ, գիտելիքներու, ծիսական արարողութիւններու եւ մշակութային արժէքներու հանդէպ յարգալից վերաբերմունքը` կը նպաստեն շրջապատի տեւական եւ արդարացի արժեւորմանն ու անոր ճիշտ կառավարմանը.

Ընդգծելով Բնիկ ժողովուրդներու գրաւուած տարածքներն ու հողերը ապառազմականացնելու անհրաժեշտութիւնը, որը կը նպաստէ խաղաղութեան առաջընթացին եւ ընկերա-տնտեսական զարգացմանը, ինչպէս նաեւ ազգերու եւ աշխարհի ժողովուրդներու միջեւ ըմբռնողականութեանը եւ բարեկամական հարաբերութիւններուն.

Ընդունելով, մասնավորապես ընտանիքների եւ հասարակության պատասխանատվություն կրելու իրավունքը դաստիարակության, ուսուցման, կրթության եւ իրենց երեխաների բարեկեցության հարցերում.

Ընդունելով նաեւ, որ Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին ազատօրէն սահմանելու իրենց փոխյարաբերութիւնները պետութիւններու հետ՝ համագոյութեան ոգիով, փոխադարձ հետաքրքրութեամբ եւ մեծ յարգանքով.

Նկատի ունենալով որ պետութիւններու եւ Բնիկ ժողովուրդներու միջեւ պայմանագրերը, համաձայնագրերը եւ միւս գործարքները միջազգային պատասխանատուութեան մտահոգութեան օրինական թեմայ են.

Հաշուի առնելով, դաշնագրերը, կառուցողական պայմանաւորուածութիւնները, ինչպէս նաեւ հարաբերութիւնները, որ անոնք կը ներկայացնեն՝ հիմք կը ծառայեն բնիկ ժողովուրդներու եւ Պետութիւններու միջեւ.

Ընդունելով, որ Միացեալ Ազգերու Կանոնագրութիւնը, միջազգային համաձայնագիրը՝ կապուած ընկերային եւ տնտեսական եւ մշակութային իրաւունքներու հետ, եւ միջազգային համաձայնագիրը՝ կապուած քաղաքական եւ քաղաքացիական իրաւունքներու հետ, եւ Վիեննայի Հռչակագիրը եւ գործողութիւններու ծրագիրը կը հաստատեն բոլոր ժողովուրդներու գլխաւոր՝ ինքնորոշման իրաւունքի կարեւորութիւնը, իրաւունք, որու շնորհիւ անոնք ազատօրէն կ՛որոշեն իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ ազատօրէն հաստատեն իրենց մշակութային, ընկերային եւ տնտեսական զարգացումը.

Նկատի ունենալով, որ տուեալ Հռչակագրին ոչինչ չի կրնար պատճառ հանդիսանալ ժխտելու ժողովրդի մը ինքնորոշման իրաւունքը, ինչպիսին ալ այն ըլլայ.

Խրախուսելով Պետութիւններուն յարգել եւ արդիւնաւետօրէն իրականացնել իրենց պարտաւորութիւնները, խորհրդակցելով եւ համագործակցելով տուեալ բնիկ ժողովրդի հետ, հիմք ընդունելով միջազգային գործիքները, մասնաւորապէս մարդու իրաւունքները, որոնք կը վերաբերին բնիկ ժողովուրդներուն.

Ընդգծելով, որ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը կարեւոր դեր ունի եւ կը շարունակէ ունենալ Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու առաջքաշման եւ պաշտպանման հարցով.

Համոզուած, որ տուեալ Հռչակագիրը նոր կարեւոր շրջան մըն է Բնիկ ժողովուրդներու ազատութեան ու իրաւունքներու ճանաչման, առաջքաշման ու պաշտպանման ճանապարհի, եւ այս մարզին մէջ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մարմիններու համապատասխան գործունէութեանց զարգացման գործին.

Հաշուի առնելով եւ վերահաստատելով, որ Բնիկները իրաւունք ունին առանց խտրականութեան բոլոր ճանչցուած մարդու իրաւունքներու միջազգային իրաւունքի Բնիկներու ընդհանուր իրաւունքներու, որոնք անփոխարինելի են եւ անբաժանելի են իրենց գոյութեան եւ զարգացման ընթացքին.

Հաշուի առնելով Բնիկ ժողովուրդներու իրավիճակը ամբողջ տարածաշրջաններուն եւ երկրներուն, պէտք է հաշուի առնել կարեւորութիւնը ազգային եւ տարածաշրջանային առանձնայատկութիւններու, ինչպես նաեւ պատմական եւ մշակութային բազմազանութեան համաթեքսթին մէջ.

Հանդիսաւոր կը յայտարարուի Միացեալ Ազգերու Հռչակագիրը Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու վերաբերեալ, որու թեման նշանաբանը . «Հասնիլ իտեալական փոխադարձ յարգանքի՝ ներշնչուած գործընկերութեան ոգիով»:

Յօդուած 1 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին լիարժէքօրէն եւ արդիւնավէտ օգտագործելու մարդու հիմնարար իրաւունքներու ամբողջութիւնը, որոնք ճանաչցուած են Միացեալ Ազգերու կողմէ, մարդու համընդհանուր իրաւունքներու Հռչակագիրը եւ միջազգային իրաւունքը՝ կապուած մարդու իրաւունքներու հետ:

Յօդուած 2 Բնիկ ժողովուրդները, որպես ժողովուրդ, եւ որպես անհատ՝ ազատ ու հավասար են արժանիքներով եւ իրավունքներով, եւ ոչ ցանկալի խտրականության որեւէ ձեւի առարկա չպետք է հանդիսանա, մասնավորապես իրենց ծագման կամ բնիկ ինքնության համար:

Յօդուած 3 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին ինքնորոշման: Այդ իրաւունքի շնորհիւ, անոնք ազատօրէն կը սահմանեն իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ հաստատեն իրենց ընկերա- տնտեսական եւ մշակութային զարգացումը:

Յօդուած 4 Բնիկ ժողովուրդները, ըստ գործող իրենց ինքնորոշման իրաւունքի, իրաւունք ունին ըլլալու ինքնավար եւ կառավարել այն ամէնը, ինչ-որ կապուած է իրենց ներքին եւ տեղական գործերուն, ինչպէս նաեւ ունենալ ֆինանսաւորման միջոցներ եւ ինքնավար գործառոյթներ:

Յօդուած 5 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին պահելու եւ ուժեղացնելու քաղաքական, իրաւաբանական, տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային համակարգի ոլորտները, իրենց իւրայատկութիւնները, իրաւունք վերապահելով, իրենց ընտրութեանը, լիարարժէքօրէն մասնակցելու պետութեան քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային կեանքին:

Յօդուած 6 Իւրաքանչիւր Բնիկ իրաւունք ունի ազգային պատկանելիութեան:

Յօդուած 7 ա) Բնիկները իրաւունք ունին, որպէս անհատ, կեանքի, մտաւոր եւ ֆիզիքական անձեռնմխելիութեան, ազատութեան եւ անձի ապահովութեան:

բ) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին, որպէս ժողովուրդ, ազատ, խաղաղ եւ անվտանգ ապրելու, ինչպէս միւս ժողովուրդները, եւ ամբողջովին պաշտպանուած ըլլալու ցեղասպանութեան կամ բռնութեան միւս ձեւերէն` ներառեալ ընտանիքներէն եւ համայնքներէն երեխաներու առեւանգումը մէկ խմբէն՝ միւսին:

Յօդուած 8 ա) Բնիկ ժողովուրդները, որպէս ժողովուրդ եւ որպէս անհատ, իրաւունք ունին չենթարկուիլ բռնի ձուլման կամ մշակութային ոչնչացման:

բ) Պետութիւնները պէտք է կանխարգիլման միջոցներ ձեռնարկեն եւ փոխհատուցում ապահովեն արդիւնավետ մեքանիզմներու միջոցով, որու նպատակն է.

ա) իւրաքանչիւր գործողութիւն, որ նպատակ կամ հետեւանք կ՛ունենայ զրկելու իրենց անձեռնմխելիութենէն, իրենց մշակութային արժէքներէն կամ էթնիկ անհատականութենէն,

բ) իւրաքանչիւր գործողութիւն, որ նպատակ կամ հետեւանք կ՛ունենայ զրկելու իրենց հողերէն, տարածքներէն կամ բնական պաշարներէն,

գ) ժողովուրդի ամէն տեսակի արտաքսում, որ նպատակ կամ հետեւանք կ՛ունենայ խախտելու կամ վերացնելու անոնց իրաւունքներէն որեւէ մէկը,

դ) ցանկացած ձեւի բռնի ձուլման կամ ինտեգրման,

ե) ցանկացած քարոզչութիւն անոնց դէմ, որոնք ուղղուած են խրախուսելու էթնիկ խտրականութիւնը :

Յօդուած 9 Բնիկ ժողովուրդները, որպէս ժողովուրդ եւ որպէս անհատ, իրաւունք ունին պատկանելու մէկ համայնքի կամ մէկ Բնիկ ազգի` ըստ տուեալ ազգի կամ համայնքի լեզուի, աւանդութիւններու եւ 7 սովորութիւններու: Իւրաքանչիւր անբարենպաստ վիճակ, ինչ ալ ըլլայ, չի կրնար տանիլ այդ իրաւունքի իրականացմանը:

Յօդուած 10 Բնիկ ժողովուրդներուն չեն կրնար հարկադրել լքել իրենց հողերը, տարածքները կամ բնական պաշարները: Այնտեղ հնարաւոր է վերաբնակեցում միայն շահագրգիռ ժողովուրդներու ազատ արտայայտուած համաձայնութեամբ եւ պատճառի ամբողջ գիտակցութեամբ – եւ համաձայնութենէն յետոյ արդարացի փոխհատուցում տալու պարագային, եւ եթէ հնարաւոր է ընձեռել հետդարձի հնարաւորութիւն:

Յօդուած 11 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին հետեւելու եւ վերակոչելու իրենց մշակութային աւանդութիւնները եւ իրենց սովորութիւնները: Հատկապէս իրաւունք ունին պահպանելու, պաշտպանելու եւ զարգացնելու իրենց մշակոյթի անցած, ներկայ եւ գալիք միջոցառումները, ինչպէս նաեւ հնագիտական եւ պատմական տեղանքները, արհեստագործութիւնը, նկարչութիւնը, մանրակերտները (մոդելներ), ծեսերը, կատարման վարպետութիւնը, տեսողական արուեստները, թատերարուեստը եւ գրականութիւնը:

բ) Պետութիւնները պէտք է փոխհատուցում ապահովեն արդիւնավէտ մեքանիզմներ, որը կարող է ներառել վերադարձնել, կարգաւորել` խորհրդակցելով Բնիկ ժողովուրդներու հետ, ինչ կը վերաբերի մշակութային, մտաւոր, կրօնական եւ հոգեւոր արժէքներուն, որ զանոնք վերցուցեր է առանց իրենց ազատօրէն արտայայտած համաձայնութեան եւ պատճառի ամբողջ գիտակցմամբ կամ իրենց օրենքներու, աւանդութիւններու եւ սովորութիւններու խախտումով:

Յօդուած 12 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին հետեւելու իրենց աւանդութիւններուն եւ սովորութիւններուն, հոգեւոր եւ կրօնական ծեսերուն օգտագործելու, նպաստելու եւ ուսուցանելու զանոնք, պահպանելու եւ պաշտպանելու իրենց հոգեւոր եւ մշակութային վայրերը, եւ հնարաւորութիւն ունենալու այնտեղ մասնաւոր գործունէութեան, օգտագործելու, տրամադրութեան տակ ունենալու իրենց ծիսական առարկաները, ինչպէս նաեւ իրաւունք` իրենց պատկանող մարդկային մարմիններուի մնացորդներու տեղափոխման:

բ) Պետութիւնները պէտք է թոյլ տան մուտք գործել ծիսական առարկաներուն եւ իրենց պատկանող մարդկային մարմիններու մնացորդներու եւ/կամ տեղափոխման, արդար մեքանիզմներու միջոցով, թափանցիկ եւ արդիւնավէտ կարգաւորել խորհրդակցելով Բնիկ ժողովուրդներու հետ:

Յօդուած 13 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին վերականգնելու, օգտագործելու, զարգացնելու եւ փոխանցելու գալիք սերունդներուն իրենց պատմութիւնը, իրենց լեզուն, իրենց բանաւոր սովորութիւնները, իրենց փիլիսոփայութիւնը, իրենց գրային համակարգը եւ իրենց գրականութիւնը, ինչպէս նաեւ ընտրելու կամ պահպանելու իրենց սեփական համայնքներու, տեղանքներու եւ մարդկանց անվանումները:

բ) Պետութիւնները պէտք է ձեռնարկեն արդիւնավէտ միջոցները այդ իրաւունքը ապահովելու համար եւ այնպէս ընեն, որ Բնիկ ժողովուրդները կարողանան հասկնալ եւ հասկանալի ըլլան 8 իրաւական, վարչական եւ քաղաքական, անհրաժեշտութեան պարագային բանաւոր եւ թարգմանութեան ծառայութիւններ եւ այլ համապատասխան միջոցներ:

Յօդուած 14 ա) Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունք ունին նաեւ իրականացնելու եւ հսկելու իրենց սեփական համակարգերը եւ ուսումնական հաստատութիւնները, ուր ուսուցումը կ՛ընթանայ իրենց սեփական լեզուով` ըստ իրենց կրթութեան, մշակութային մեթոդներու:

բ) Բնիկները, մասնաւորապէս երեխաները, իրաւունք ունին հասնելու բոլոր մակարդակներուն եւ բոլոր պետական ուսուցման ձեւերուն առանց որեւէ ձեւի խտրականութեան:

գ) Համագործակցելով Բնիկ ժողովուրդներու հետ` պետութիւնները պէտք է արդիւնավէտ միջոցները ձեռնարկեն որպէսզի Բնիկները մասնաւորապէս երեխաները, ապրելով իրենց համայնքներէն դուրս, պէտք է կրթութեան հնարաւորութիւն ունենան` իրենց սեփական մշակոյթի համապատասխան եւ իրենց սեփական լեզուով ընթացող:

Յօդուած 15 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին կրթութեան եւ հասարակական տեղեկատուութեան բոլոր ձեւերով` նուիրաբար արտայայտելու իրենց մշակոյթներու, աւանդութիւններու, պատմութեան եւ նկրտումներու արժանիքներն ու բազմազանութիւնը:

բ) Պետութիւնները պէտք է արդիւնավէտ միջոցներ ձեռնարկեն խորհրդակցելով եւ համագործակցելով Բնիկ ժողովուրդներու հետ, պայքարելու համար ենթադրութիւններու դէմ եւ խտրականութիւնը վերացնելու համար, որու նպատակն է հասնիլ Բնիկ ժողովուրդներու եւ այլ հասարակութեան շերտերու միջեւ փոխըմբռման:

Յօդուած 16 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին հաստատելու իրենց սեփական տեղեկատուական մարմինները՝ իրենց սեփական լեզուով: Անոնք հաւասարապէս իրաւունք ունին նաեւ հասնելու տեղեկատուական միջոցներու բոլոր ձեւերուն:

բ) Բնիկ ժողովուրդները եւ Պետութիւնները միջոցներ պէտք է ձեռք առնեն, որ պարտադրեն հասարակական տեղեկատուական մարմիններուն` պատշաճ արդարացի մտքեր տալ Բնիկ ժողովուրդներու մշակութային բազմազանութեան մասին:

Յօդուած 17 ա) Բնիկ ժողովուրդները, որպէս ժողովուրդ եւ որպէս անհատ, իրաւունք ունին լիարժէքօրէն օգտուելու սահմանուած բոլոր իրաւունքներէն` հիմնուած աշխատանքի իրաւունքի միջազգային եւ ազգային չափանիշներու վրայ:

բ) Պետութիւնները, համաձայնելով շահագրգիռ Բնիկ ժողովուրդներու հետ, միջոցներ ձեռք կ՛առնեն, որ պարտադրեն վերացնել նախապաշարումները եւ խտրականութիւնը, նպաստեն հանդուրժողականութեանը եւ ըմբռնողականութեանը եւ լաւ յարաբերութիւններ հաստատեն տեղացի ժողովուրդներու եւ հասարակութեան բոլոր խաւերու հետ:

գ) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին պաշտպանուած ըլլալ ամէն տեսակ խտրականութենէն՝ կապուած աշխատանքային պայմաններու, պաշտօններու կամ վարձատրութեան հետ:

Յօդուած 18 Բնիկ ժողովուրդները ցանկութեան պարագային իրաւունք ունին լիարժէք մասնակցելու եւ տարբեր մակարդակներու որոշումներ ընդունելու, ազդեցութիւն ունենալու իրենց իրաւունքներու, ապրելակերպի եւ ապագայի վրայ` իրենց ներկայացուցիչներու միջոցով եւ իրենց ընթացակարգերով: Անոնք իրաւունք ունին նաեւ պահելու եւ զարգացնելու որոշում ընդունող իրենց սեփական հաստատութիւնները:

Յօդուած 19 Պետութիւնները Բնիկ ժողովուրդներու հետ կրնան հաղորդակցիլ եւ խորհրդակցիլ օրենսդրական կամ վարչական որոշումներ ընդունելէ առաջ, ստանալով Բնիկ ժողովուրդներու նախնական համաձայնութիւնը, որը անոնց կը տրուի ազատօրէն եւ գիտակցաբար:

Յօդուած 20 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին պահելու եւ զարգացնելու իրենց քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական համակարգը, օգտուելու իրենց սեփական անվտանգութենէն, սեփական գոյութեան միջոցներէն եւ զարգացումէն ու ազատօրէն զբաղուելու ցանկացած գործունէութեամբ՝ տնտեսական, աւանդական եւ այլն:

բ) Բնիկ ժողովուրդները, որ զրկուած են իրենց գոյութեան միջոցներէն, իրաւունք ունին ճիշտ եւ արդարացի փոխհատուցման:

Յօդուած 21 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին, արագ առանց որեւէ տեսակի խտրականութեան, արդիւնավէտ ու շարունակական կերպով բարելաւելու իրենց ընկերային եւ տնտեսական վիճակը, ներառեալ` աշխատանքային, կրթութեան, մասնագիտական, բնատարածքի, բուժման, առողջութեան եւ ընկերային ապահովագրութեան ոլորտները: Պետութիւնները կը ձեռնարկեն արդիւնավէտ միջոցներ, անհրաժեշտութեան պարագային յատուկ մօտեցում կը ցուցաբերեն ապահովելու համար Բնիկ ժողովուրդներու տնտեսական եւ ընկերային շարունակական բարելաւումը:

Յօդուած 22 ա) Առանձնայատուկ ուշադրութիւն կը ցուցաբերուի Բնիկներու ծերունիներու կանանց, երիտասարդներու, երեխաներու, հաշմանդամ անձանց իրաւունքներուն եւ յատուկ կարիքներուն,

բ) Պետութիւնները համաձայնեցնելով տուեալ Բնիկ ժողովուրդներու հետ միջոցներ ձեռք կ՛առնեն, որպէսզի ապահովուի բնիկ ժողովուրդներու կանանց եւ երեխաներու պաշտպանութիւնը բոլոր տեսակի բռնութիւններէն, խտրականութիւններէն եւ անոնք կ՛ունենան համապատասխան երաշխիքներ:

Յօդուած 23 Բնիկ ժողովուրդները, իրենց զարգացման իրաւունքը իրականացնելու նպատակով, իրաւունք ունին սահմանելու եւ ստեղծելու գերակայութիւններ եւ ռազմավարութիւններ: Անոնք, հատկապէս, իրաւունք ունին որոշելու եւ ստեղծելու առողջութեան, բնատարածքի, ինչպէս եւ իրենց վերաբերող այլ ընկերային, քաղաքական ծրագրեր, նաեւ հնարաւորինս զանոնք ղեկավարելու՝ իրենց սեփական հաստատութիւններու միջոցով:

Յօդուած 24 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին դեղագործական ձեռնարկներու եւ աւանդական բժշկական փորձերու, ներառեալ` դեղաբոյսերու պաշտպանութեան, կենդանիներու եւ կեանքի համար կարեւոր հանածոյներու իրաւունքի: Անոնք պէտք է նաեւ բժշկական խնամքի թոյլտուութիւն ունենան, առանց որեւէ խտրականութեան օգտուին բժշկական բոլոր հաստատութիւններէն եւ առողջապահական ծառայութիւններէն:

բ) Բնիկները լիակատար հաւասարութեամբ իրաւունք ունին, առաւելագոյնս վայելել ֆիզիքական եւ հոգեկան առողջութիւնը բարձրագոյն մակարդակներով: Պետութիւնները անհրաժեշտ քայլեր կը ձեռնարկեն այս իրաւունքը լիակատար իրականացնելու համար:

Յօդուած 25 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին պահպանել եւ ամրապնդել հոգեւոր եւ նիւթական յատուկ արժէքները, որոնք կը կապեն անոնց իրենց հողերուն, տարածքներուն, գետային եւ առափնեայ ջուրերուն եւ այլ բնական պաշարներուն հետ, որոնք անոնք կը տնօրինեն կամ կը զբաղեցնեն եւ աւանդաբար կ՛օգտագործեն, ինչպէս նաեւ այդ հարցով հետագայ սերունդներուն հետ կապուած համապատասխան պատասխանատուութիւն վերցնել իրենց վրայ:

Յօդուած 26 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին իրենց հողերու, տարածքներու եւ բնական պաշարներու, որոնք անոնք կը տնօրինեն կամ զբաղեցնեն եւ կ՛օգտագործէին պատմականօրէն,

բ) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին իրենց օրէնքներու լիարժէք ճանաչման, աւանդութիւններու եւ սովորութիւններու, իրենց հողային համարակարգի եւ հաստատութիւններու պատասխանատու օգտագործման եւ իրենց բնական պաշարներու կառավարման, ինչպէս նաեւ պետութիւններու կողմ՝ պաշտպանման արդիւնավէտ միջոցներու, որոնք ուղղուած են ցանկացած միջնորդութեան, օտարացման կամ իրաւունքներու սահմանափակման կամ իրենց գործին ցանկացած խոչընդոտի դէմ,

գ) Պետութիւնները կը ճանչնան եւ իրաւական պաշտպանութիւն կու տան այդ հողերուն, տարածքներուն եւ բնական պաշարներուն: Այս ճանաչումը կը կատարուի պատշաճ յարգելով տուեալ բնիկներու սովորութիւնները, աւանդութիւնները, հողաշինութեան համակարգերը:

Յօդուած 27 Պետութիւնները կը ստեղծեն եւ կը կիրառեն տուեալ Բնիկ ժողովուրդներու հետ համատեղ անկախ, անկողմնակալ արդար ընթացք հաշուի առնելով՝ օրենքները, աւանդութիւնները, սովորութիւնները, հողաշինութիւնները, Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքները պաշտպանելու համար, այն ինչ կը վերաբերի իրենց հողերուն, բնական պաշարներուն եւ տարածքներուն, այդ թվում այն ամէնը, որ իրենց կը պատկանի եւ կ՛օգտագործուի աւանդաբար կ՛իշխեն իրենց իրաւունքները: Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին մասնակցելու այս գործընթացներուն:

Յօդուած 28 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին իրենց հողերու, տարածքներու եւ բնական պաշարներու վերականգնման, որոնք անոնք կը տնօրինեն կամ զբաղեցնեն եւ կ՛օգտագործէին պատմականօրէն, եւ որոնք բռնագրաւուած են, խլուած, օգտագործուած եւ վնասուած` առանց իրենց ազատօրէն արտայայտուած համաձայնութեան եւ պատճառի ամբողջական գիտակցմամբ:

բ) Բացառութեամբ, երբ շահագրգիռ ժողովուրդները այլ կերպ կ՛որոշեն, մնացած պարագային փոխհատուցումը կ՛ըլլայ հողերու, տարածքներու եւ բնական պաշարներու տեսքով, որոնք իրենց որակով, ծաւալով եւ իրաւական տեսանկիւնէն կ՛ըլլան համարժէք:

Յօդուած 29 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին իրենց շրջակայ միջավայրի ամբողջականութեան պահպանման, վերականգնման ու պաշտպանման եւ իրենց հողերու, տարածքներու, բնական պաշարներու օգտագործման, ինչպէս նաեւ պետութիւններու եւ միջազգային համագործակցութիւններու աջակցութեամբ այդ նպատակի իրականացման:

բ) Պետութիւնները կը ձեռնարկեն արդիւնավէտ միջոցներ, որպէսզի ոչ մէկ վտանգաւոր նիւթ չպահուի կամ չթափուի Բնիկ ժողովուրդներու հողերու կամ տարածքներու վրայ առանց իրենց ազատօրէն արտայայտուած համաձայնութեան եւ պատճառի ամբողջական գիտակցմամբ:

գ) Պետութիւնները իրենց կողմէ մտածուած արդիւնավէտ միջոցներ ձեռք կ՛առնեն որպէսզի իրականացնեն հսկիչ եւ կանխարգելիչ ծրագիրներու կիրառում եւ այդ նիւթերէն տուժած Բնիկ ժողովուրդներուն նշանակուած բժշկական խնամք:

Յօդուած 30 ա) Բնիկ ժողովուրդներու հողերու եւ տարածքներու վրայ ոչ մէկ ռազմական գործողութիւններ չեն կարող տեղի ունենալ, հնարաւոր է միայն այն պարագային, երբ այն բխում է հանրային նպատակներից կամ էլ ազատորեն համաձայնեցվել է տվյալ Բնիկ ժողովուրդներու հետ, կամ պահանջը ներկայացուած է իրենց իսկ կողմէ:

բ) Պետութիւնները պարտաւորուած են արդիւնավէտ ձեւով խորհրդակցիլ Բնիկ ժողովուրդներու հետ համապատասխան ընթացակարգերու միջոցով, մասնաւորապէս ներկայացուցչական հիմնարկներու միջոցներով մինչեւ Բնիկ ժողովուրդներու հողատարածքներն ու տարածքները ռազմական գործողութիւններու համար:

Յօդուած 31 ա) Բնիկ ժողովուրդներ իրաւունք ունին պահպանել, վերահսկել, պաշտպանել եւ զարգացնել իրենց մշակութային ժառանգութիւնը, աւանդական գիտութիւնը եւ իրենց աւանդական մշակութային ձեւերը, ինչպէս նաեւ անոնց դրսեւորումները գիտութիւնները, տեխնիկան եւ մշակոյթը, ներառեալ մարդկային եւ ծինային աղբիւրները, ցանքատարածքները, դեղագործական ձեռնարկները, գիտելիքները սեփական բուսական եւ կենդանական աշխարհի վերաբերեալ, իրենց բանաւոր աւանդութիւնները, գրականութիւնը, իրենց իմացութիւնները, իրենց մարզական եւ աւանդական խաղերու ասպարէզին մէջ, նկարչութիւնը եւ մանրակերտները, իրենց վիզուալ արուեստները եւ թատերարուեստը:

բ) Համագործակցելով Բնիկ ժողովուրդներու հետ` պետութիւնները կը ձեռնարկեն արդիւնավէտ միջոցները որպէսզի ճանչցուին այդ իրաւունքները եւ կը պաշտպանուին իրականացման համար :

Յօդուած 32 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին որոշելու, զարգացնելու գերակայութիւնները եւ առաջնահերթութիւնները ռազմավարութիւնները, իրենց հողերը, տարածքները եւ բնական պաշարները օգտագործելու ասպարէզի մէջ:

բ) Պետութիւնները կը խորհրդակցին եւ համագործակցին Բնիկ ժողովուրդներու հետ բարեխղճօրէն իրենց սեփական ներկայացուցչական հաստատութիւններու միջոցով իրենց ազատօրէն արտայայտուած համաձայնութեան եւ պատճառի ամբողջական գիտակցմամբ ձեռք բերելու համար, նախքան ցանկացած ծրագրի հաստատումը, որոնք կ՛ազդեն իրենց հողերու, տարածքներու եւ այլ պաշարներու, մասնաւորապէս ինչ կը վերաբերի հանքային, ջրային եւ այլ պաշարներու օգտագործմանը եւ շահագործմանը :

գ) Պետութիւնները պէտք է ձեռնարկեն արդիւնավէտ մեքանիզմներ ապահովելու համար արդար փոխհատուցում բոլոր բնագավառներու մէջ եւ համապատասխան միջոցներ ձեռնարկեն մեղմելու համար բացասական ազդեցութիւնը շրջակայ միջավայրին, ընկերային, մշակութային տնտեսական եւ հոգեւոր բնագավառներու մէջ:

Յօդուած 33 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին, ընտրելու իրենց սեփական քաղաքացիութիւնը` կամ անդամակցութիւնը` համապատասխան իրենց սովորութիւններուն եւ աւանդութիւններուն, ոչ մէկ կերպ վնասելով իրենց իրաւունքները, որպէս անհատ, այն պետութեան քաղաքացիութիւնը, որտեղ կ՛ապրին:

բ) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին որոշելու իրենց հաստատութիւններու կառուցուածքն ու ըստ իրենց ընթացակարգերուն ընտրել անդամներ:

Յօդուած 34 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին նպաստելու, զարգացնելու եւ պահպանելու իրենց հաստատութիւններու կառուցուածքները եւ իրենց սովորութիւնները, հոգեւոր աւանդութիւնները, աւանդութիւնները, ընթացակարգերը, ու իրաւաբանական փորձառութիւնները, այնտեղ՝ որտեղ իրենք գոյութիւն ունին համակարգերը եւ իրաւաբանական սովորութիւնները, ըստ միջազգային նորմերու` ընդունուած մարդու իրաւունքներու ոլորտին մէջ:

Յօդուած 35 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին, որոշելու անհատներու պատասխանատուութիւնները իրենց համայնքներու նկատմամբ:

Յօդուած 36 ա) Բնիկ ժողովուրդները, հատկապէս անոնք, ովքեր միջազգային սահմաններուն մէջ սփռուած են, իրաւունք ունին զարգացնելու եւ նպաստելու այդ սահմաններու վրայով շփումներուն, հարաբերութիւններուն եւ կապերուն իրենց անդամներու եւ միւս ժողովուրդներուն հետ, հատկապէս հոգեւոր, մշակութային, քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական ոլորտներուն մէջ:

բ) Պետութիւնները խորհրդակցելով եւ համագործացութեամբ Բնիկ ժողովուրդներու հետ պէտք է ձեռնարկեն արդիւնավէտ, երաշխաւորուած միջոցներ դիւրացնելու իրաւունքի իրականացումը:

Յօդուած 37 ա) Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին դաշնագրերու, կառուցողական պայմանաւորուածութիւններու, որոնք կնքուած են Պետութիւններու կամ անոր իրաւայաջորդներու հետ, որոնք ճանաչցուած են եւ կը կիրառուին: Պետութիւնները կ՛ընդունին եւ յարգանքով կը վերաբերուին պայմանագրերու, համաձայնագրերու եւ այլ կառուցողական պայմանաւորուածութիւններու մէջ նշուած կէտերուն:

բ) Սոյն Հռչակագրի ոչ մէկ դրոյթ չի կրնար կազմուիլ նուազեցնելու կամ մերժելու Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքները, որոնք նշուած են դաշնագրերուն մէջ, պայմանագրերու եւ այլ կառուցողական պայմանաւորուածութիւններու:

Յօդուած 38 Պետութիւնները խորհրդակցելով եւ համագործացութեամբ Բնիկ ժողովուրդներու հետ, կը ձեռնարկեն արդիւնավէտ միջոցները, այդ կարգին՝ օրենսդրական միջոցառումներ, որպէս զի հասնին այս Հռչակագրի նպատակներուն:

Յօդուած 39 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին ստանալու ֆինանսական եւ տեխնիկական համապատասխան օգնութիւն պետութիւններու կողմէ` միջազգային համագործակցութեան նպատակով, որպէսզի կարողանան օգտուիլ տուեալ Հռչակագրի մէջ ճանաչցուածած իրաւունքներէն:

Յօդուած 40 Բնիկ ժողովուրդները իրաւունք ունին ընդունելու փոխադարձաբար ընդունելի եւ արդարացի ընթացակարգեր, կարգաւորելու ընդհարումները եւ տարաձայնութիւնները պետութիւններու հետ եւ շուտափոյթ որոշում ստանալու տուեալ հարցով, անոնք հաւասարապէս իրաւունք ունին բողոքարկման` արդիւնավէտ ուղիներով, իրենց անհատական եւ ընդհանուր իրաւունքներու ցանկացած ոտնահարման պարագային: Իւրաքանչիւր որոշում հաշուի կ՛առնէ շահագրգիռ ժողովուրդներու սովորութիւնները, աւանդութիւնները, կանօնները եւ շահագրգիռ Բնիկ ժողովուրդներու իրաւական կառոյցները եւ միջազգային նորմերը` ընդունուած մարդու իրաւունքներու ոլորտին մէջ:

Յօդուած 41 Միացեալ Ազգերու համակարգի մարմինները, մասնագիտացուած հաստատութիւնները եւ միւս միջպետական կազմակերպութիւնները պէտք է օժանդակեն տուեալ Հռչակագրի դրոյթներու լիակատար իրագործմանը` աշխոյժացնելով միւսներու հետ ֆինանսական համագործակցութիւնը եւ տեխնիկական օգնութիւնը: Հնարաւորութիւններ ընձեռեն, որ Բնիկ ժողովուրդները մասնակցութիւն ունենան իրենց վերաբերող հարցերու քննարկմանը:

Յօդուած 42 Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը եւ անոնց կից կառոյցները, մասնաւորապէս բնիկներու հարցերով զբաղուող մշտական մարմինը, մասնագիտացուած կառոյցները, մասնաւորապէս երկրներու մակարդակով: Պետութիւնները կը յարգեն եւ լիարժէքօրէն կը կիրառեն սոյն Հռչակագիրը ապահովելով անոր արդիւնավէտութիւնը:

Յօդուած 43 Տուեալ Հռչակագրին մէջ ընդունուած իրաւունքները կ՛ապահովեն Բնիկ ժողովուրդներու ապրելակերպի, արժանապատւութեան եւ բարեկեցութեան անհրաժեշտ նուազագոյն նորմերը:

Յօդուած 44 Տուեալ Հռչակագրուին մէջ ընդունուած բոլոր իրաւունքներն ու արտօնութիւնները հաւասարազոր երաշխաւորագիր են Բնիկ ժողովուրդներու համար` կանանց եւ տղամարդկանց:

Յօդուած 45 Տուեալ Հռչակագրի ոչ մէկ դրոյթ չի կրնար մեկնաբանման առարկայ հանդիսանալ, որեւէ իրաւունք չի կարող կրճատուիլ եւ մարուիլ, որովհետեւ արդէն ընդունուած են Բնիկ ժողովուրդներու կողմէ:

Յօդուած 46 ա) Տուեալ Հռչակագրի ոչ մէկ դրոյթ չի կրնար մեկնաբանման առարկայ հանդիսանալ կամ վերագրուիլ մէկ պետութեան, ժողովուրդի կամ անհատի` իրաւունք տալով զբաղուիլ որեւէ գործունէութեամբ կամ փաստաթղթով, որը դէմ է Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան կանոնադրութեանը,

բ) Սոյն Հռչակագրին մէջ յայտարարուած իրաւունքներու իրականացումը, մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու համար կ՛ըլլան յարգուած: Սոյն Հռչակագրին մէջ յայտարարուած իրաւունքները կրնան ենթարկուիլ փոփոխութիւններու, որոնք նախատեսուած են օրէնքով եւ կը համապատասխանեն միջազգային մարդու իրաւունքներու պարտաւորութիւններուն: Ցանկացած նման սահմանափակումներ, որոնք ոչ խտրական են եւ անհրաժեշտութեան պարագային կ՛ապահովեն իրաւունքներու յարգանքը եւ ազատութիւնը, կը բաւարարեն պահանջները, որ անհրաժեշտ են ժողովրդաւարական հասարակութեան մէջ:

գ) Սոյն Հռչակագրի սահմանուած դրոյթները կը մեկնաբանուին համաձայն արդարութեան, ժողովրդավարութեան, մարդու իրաւունքներու, հաւասարութեան, անխտրականութեան, լաւ կառավարման եւ բարեխղճութեան սկզբունքներով:

13.09.2007թ. Արեւելահայերէն թարգմանութիւնը կատարուեր է 20.01.2017 թ. ըստ Արմենակ Աբրահամեանի եւ Վիոլետա Ակաեանի

Թարգմանութիւնը արեւելահայերէնէ՝ Սալբի Տ, Լուսաւոր Աւետիս Լրատուական կայք

227 Total Views 1 Views Today

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*