Պատմաքաղաքական Զիկզակներ. Զիյա Կէօքալփը` Թրքութեան Եւ Թուրանականութեան Ցեղապաշտական Տենչով Մարգարէն

21 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐ 2017 – ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ – ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԶԻԿԶԱԿՆԵՐ:

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Զիյա Կէօքալփ (օսմաներէն` Տիյա: Թրքերէն` Ziya Gokalp, բուն անունը` Մեհմեթ Զիյա, ծնած է 23 մարտ 1876 թուականին, Տիգրանակերտ (Ամիդ, Գարա-Ամիդ), ծագումով զազա (քիւրտ), բայց` բոլորովին թրքացած: Բանաստեղծ, գրող, ընկերաբան եւ քաղաքական գործիչ, փանթուրքիզմի եւ փանթուրանիզմի գաղափարախօս: Երիտթուրքերու կողմէ երկիրը սահմանադրական միապետութեան վերածելէ ետք ընդունած է Կէօք-ալփ («Երկնքի հերոս») անունը:

Կէօքալփի ուսումնական կեանքը սկսած է Տիգրանակերտի մէջ, 1890 թուականին հոն կը տիրանայ նաեւ սպայի կոչումին: Ան քանի մը անգամ բանտարկուած է իր խառնակիչ ու ըմբոստ վարքին պատճառով (1898 թուականին):

Կէօքալփի հիմնած գաղտնի միութեան տեղը Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն կուսակցութեան Տիգրանակերտի մասնաճիւղը կ՛առնէ: Այդ կուսակցութեան Տիարպեքիրի, Վանի եւ Պիթլիսի կազմակերպութիւնը ղեկավարող ու կազմակերպողը եղած է ան: Այդ շրջանին աշխատակցած է «Տիգրանակերտ» եւ «Փէյման» թերթերուն:

Զիյա Կէօքալփ Եուսուֆ Աքչուրայի եւ ուրիշներու հետ թուրանականութեան շարժումին առաջին ջատագովներէն եւ քարոզիչներէն եղած է. շարժումը անոնց ստեղծած մտաւորական շարժումով սկսած է տարածուիլ թուրանական ժողովուրդներու ցեղային գիտակցութիւն արթնցող գրականութիւն եւ քարոզչութիւն «Թուրք եուրտու» (թուրք հայրենիք) եւ «Կենչ քալեմլեր»-ի (երիտասարդ գրիչներ) միջոցով:

Կարեւորութեան համար պէտք է ընդգծել մէկ անգամ ընդմիշտ, որ Զիյա Կէօքալփը ծագումով քիւրտ ըլլալով հանդերձ, դաւաճանեց իր ազգին: Ան եղաւ համաթրքութեան հիմնադիրներէն մէկը: Ի զուր չէ, որ թուրքէ աւելի թրքացած թրքութեան հիմնադիրը, համաթուրանականութեան տեսաբանը, իր աշխատանքներէն մէկուն մէջ կը գրէ. «Հեռանկարի մէջ` համաթրքութեան նպատակը Թուրանի ստեղծումն է»: Անոր կարգախօսն էր` «Բոլոր թուրքերը մէկ բանակ են»:

Կէօքալփի յօդուածները լոյս տեսած են «Հաքիմիյէթը միլլիյէ», «Ենի կիւն», «Ճումհուրիյէթ» թերթերուն մէջ: Իրարու կը հետեւէին նաեւ հրատարակած գիրքերը` «Ալթըն ըշըք» («Ոսկի լոյս», 1923), «Թիւրքչուլուղուն էսասլարը», «Թրքականութեան հիմունքները», 1923), «Թիւրք թէօրեսի», «Թրքական սովորութիւն», 1923): Այս ժամանակաշրջանին է, որ գրի առած է նաեւ Ժողովուրդի հանրապետական կուսակցութեան ծրագիրը` «Ճիշդ ուղի» վերնագրով, 1923 թուականին: Յետմահու հրատարակուած է նաեւ այլ աշխատանքներ, որոնց մեծամասնութիւնը թերթերու մէջ գրած յօդուածներն են:

Փանթրքութեան եւ փանթուրանականութեան գաղափարախօս Կէօքալփը 1919-1921 թուականներուն աքսորուած է Մալթա: Պոլիս վերադառնալէ ետք, 1923 թուականին Տիգրանակերտի շրջանէն երեսփոխան կ՛ընտրուի:

Մահացած է Կ. Պոլիս, 25 հոկտեմբեր 1924 թուականին:

Կէօքալփի շատ մը աշխատանքներ յետմահու ամփոփուած եւ լոյս տեսած են իբրեւ գիրք:

Կէօքալփի գործերը ստորեւ կը ներկայացնենք յաջորդաբար.

– «Լիմնի վէ Մալթա մեքթուպլարը», «Լիմնի եւ Մալթայի նամակները» (27 մայիս 1919 թուականէն 30 ապրիլ 1921 թուականի ժամանակահատուածին մէջ գրած 572 նամակները):
– «Քըզըլ էլմա» («Կարմիր խնձոր», բանաստեղծութիւններու ժողովածու), 1914:
– «Թիւրքլեշմեք, իսլամլաշմաք, մուասըրլաշմաք» («Թրքանալ, իսլամանալ, արդիականանալ»), 1929:
– «Ենի հայաթ» («Նոր կեանք»), 1930:
– «Ալթըն ըշըք» («Ոսկի լոյս»), 1927:
– «Թիւրք թէորեսի» («Թրքական սովորութիւն»), 1923:
– «Տողրու եոլ» («Ճիշդ ուղի»), 1923:
– «Թիւրքչիւլիւղուն էսասլարը» («Թրքականութեան հիմունքները», երկի առաջին տպագրութիւնը օսմաներէնով հրապարակուած է), 1923:
– «Թիւրք մետենիյեթ թարիհի» («Թրքական քաղաքակրթութեան պատմութիւնը»): Յետմահու լոյս տեսած, 1926:
– «Քիւրթ աշիրեթլերի հագգընտա սոսեոլոժիք թեթքիքլեր», («Քրտական ցեղերու մասին ընկերաբանական հետազօտութիւններ»):

Յետմահու լոյս տեսած:

– «Ալթըն տեսթան» («Ոսկիէ պատում»):
– «Իւչ Ճերէեան» («Երեք նախագիծ»):
– «Հարս վէ մետենիյէթ», («Մշակոյթ եւ քաղաքակրթութիւն»):
– «Քուղուլար» («Կարապներ»):
– «Ֆելսեֆէ տերսլերի» («Փիլիսոփայութեան դասընթացներ»), 2006:

Այստեղ լուսարձակի տակ կ՛առնենք Կէօքալփի գաղափարախօսական մեծ դերը թրքական տարբեր բնագաւառներու` ընկերաբանական, քաղաքագիտական, պատմագիտական, տնտեսագիտական, մանկավարժական, լեզուաբանական ու գրականագիտական, նոյնիսկ մարզական միտքի զարգացման պատմութեան մէջ:

Հոն երեւան կ՛ելլեն Կէօքալփի թրքական բանահիւսութեան ուսումնասիրութեան պատմութեան մէջ իր ունեցած ճարտար, ճկուն ու համաթրքութեան գաղափարներու սլաքներու շեշտադրումը: Յատկապէս անոր բանաստեղծութիւններուն մէջ մէկ կողմէ երեւան կու գան վանկային եւ յանգերու կշռոյթի պահպանումը, միւս կողմէ` թրքական պատմական յիշատակումներու սահուն շարահիւսական զգացումներ արթնցնող շեփորումները:

Համաթրքութեան գաղափարախօսութեան, յատկապէս թուրքերու բացառիկ «բարձր բարոյականութեան» մասին դրոյթը հիմնաւորելու նպատակով բանահիւսական նիւթի կիրարկումի օրինակներ առկայ են թէ՛ Կէօքալփի բանաստեղծութիւններուն մէջ, թէ՛ «Թրքականութեան հիմունքները» հիմնական աշխատութեան մէջ:

Զիյա Կէօքալփի թրքութեան երազները այնքան հեռու կ՛երթան, որ 1902 թուականին երիտթուրքերու Փարիզի համագումարին կը յայտարարէ` «Իւրաքանչիւրը պէտք է թուրք համարել»: 1909 թուականին երիտթուրքերու Սելանիկի ժողովին կը մասնակցի եւ կ՛ընտրուի կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի անդամ: Այդ շրջանին է, որ Զիյա կը սկսի գրել ա՛լ աւելի ազգային եւ ցեղապաշտական զգացումներով լեցուն, թրքութեան եւ թուրանական վառ շունչով գաղափարական յօդուածներ եւ բանաստեղծութիւններ` «Կենչ քալեմլեր», «Ենի ֆելսեֆէ», «Ռումելի» եւ հանդէսներու մէջ, օգտագործելով լեզուական նոր ոճ:

Համաթրքական գաղափարներ ջատագովող Զիյա Կէօքալփ 1909 թուականին «Կենչ քալեմլեր» պարբերականին մէջ առաջին անգամ կը տպագրէ «Ալթըն տեսթան» («Ոսկէ պատում») «ստեղծագործութիւնը»:

Կէօքալփ վերոնշեալ բանաստեղծութեան մէջ կարօտով կը յիշէ թրքական հին աշխարհակալները, կ՛ողբայ, որ Թուրանի մէջ հաստատուած են «օտարները»…

«Ո՞ւր է Ղրիմը, ի՞նչ եղաւ Կովկասը: /

Քազանէն մինչեւ Թիպեթ` ռուսն է լեցուած… /

Երթամ-փնտռեմ, որտե՞ղ է Իրանը:

Այնուհետեւ Կէօքալփ Աստուծմէ կը խնդրէ, որ թուրքերուն վերադարձնէ իրենց «ոսկեդարը», անոնց մօտ ուղարկել Իլհան Հաքանին ու միաւորէ ողջ աշխարհի թրքութիւնը մէկ երկրի մէջ` «Թո՛ղ թուրքերու հայրենիքը միասնական ըլլայ»:

* * *

«Իթթիհատ վէ թարաքքը»-ի կեդրոնատեղին Պոլիս փոխադրութիւնը (1912) պատճառ կը դառնայ, որ Կէօքալփ ալ տեղափոխուի Պոլիս:

«Թուրք օճաղը»-ի շրջածիրի մէջ աշխատանքները, «Թուրք եուրտու» եւ իր հրատարակած «Նոր հաւաքածոյ» (1917) պարբերականներու գրութիւնները, թրքութեան (թիւրքճիւլիւք) ընթացքի առաջնահերթութիւնները մանրամասնելով, ազգային ուրուագիծի մէջ պայման դնող թելաթրանքներն են «Թրքանալ, իսլամանալ, արդիականանալ», 1918:

Իւրաքանչիւր ազգ, ըստ Կէօքալփի, պէտք է զարգանայ սեփական մշակոյթի վրայ յենելով, հետեւաբար թրքական ազգայնականութիւնը պէտք է յենի թրքական մշակոյթի աւանդութիւններու վրայ: Այդ քարոզը ուղղուած էր Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեայ ժողովուրդներու դէմ, որոնք առաջատար դեր ունէին կայսրութեան տնտեսական, մշակութային եւ կրթական կեանքի մէջ:

Կէօքալփ ազգային արժէքները միշտ վեր դասած է կրօնականներէն` գտնելով, որ իսլամը շատոնց սպառած է ինքզինք եւ արգելք կը հանդիսանայ թուրք հասարակութեան յառաջընթացին: Կէօքալփի գլխաւոր նպատակը թուրք ազգի տնտեսական գերազանցութեան ապահովումն էր: Կէօքալփը կը գտնէր, որ երկրի յառաջադիմութիւնը կարելի է ապահովել` թուրք գործարար մարդիկ նախապատրաստելով, արտասահմանի մէջ մեքենաներ եւ սարքաւորումներ գնելով, երկրի տնտեսական կեանքէն ոչ թուրք հարուստ վերնախաւը դուրս մղելով:

Կէօքալփ հետագային դարձած է Թալէաթ փաշայի տեղակալը եւ ձեռնամուխ եղած սեփական գաղափարներու իրականացման: Կէօքալփի գաղափարները տեսական հիմք հանդիսացած են երիտթուրքերու համար` իրագործելու Հայոց ցեղասպանութիւնը, որուն ընթացքին ոչնչացաւ նաեւ հայ գործարար խաւը, իսկ հայերու ունեցուածքը իւրացուեցաւ թուրքերու կողմէ:

Թրքութիւնը իր քարոզչական գործունէութեան ոչ միայն զինանոցը, այլեւ բովանդակութիւնը յագեցուց համաթրքութիւն հռչակած սկզբունքներով:

Այս իսկ պատճառով քեմալական Թուրքիոյ մէջ ստեղծուած համաթուրանականութեան ստեղծագործութիւնները մեծ ընդունելութիւն գտան եւ տարածուեցան անոր սահմաններէն բաւական հեռու` թուրք-թաթարական բոլոր ժողովուրդներու մէջ, եւ պատահական չէ, որ օրին թրքական նորագոյն գրականութիւնը, հրատարակութիւնները, բանասիրական աշխատանքները, պատմուածքները, երգերը ամբողջութեամբ տոգորուած են թուրանական ոգիով:

Հետեւաբար բազմաթիւ փանթուրանականներու ստեղծագործութիւնները յափշտակութեամբ կ՛ընդունուէին թուրք նոր սերունդին կողմէ, այսպէս երիտասարդութեան կուռքը դարձած էր Զիյա Կէօքալփը, անոր «ստեղծագործութիւնները» համաթրքութեան եւ թուրանականութեան հետեւորդներուն «ուղեցոյց», «ոգեւորիչ» եւ «ազգային զգացումներու արթնացում պարտադրող» էին:

(Շար. 1)

www.aztagdaily.com/archives/369057

98 Total Views 1 Views Today

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*