Մի Լուսանկարի Պատմութիւն

04 ՅՈՒՆՈՒԱՐ 2013 – ՀԱՅ ԴԱՏ: – ՓԱՍՏԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ:

Համացանցում ուշադրութիւնս գրաւեց մի լուսանկար` տարեց կինը գորովանքով գրկել էր զինուորականի հագուստով մի երիտասարդ տղամարդու: Լուսանկարը մակագրութիւն ունէր. «Ազրպէյճանցի տատիկը եւ հայ ազատամարտիկը»: Ես տարածեցի լուսանկարը դիմատետրի (ֆէյսպուք) ցանցով եւ խնդրեցի տեղեկութիւն հաղորդել լուսանկարում պատկերուած անձանց մասին: Շուտով ինձ գրեց Պոլսոյ համալսարանի պատուելի դասախօս, հայազգի Ալպեր Քեշիշը: Նա ասաց, որ ազատամարտիկը իր դասընկերն է` Սարգիս Հացպանեանը, որը արցախեան պատերազմի մասնակից է: Եւ ահա Սարգիս Հացպանեանն իմ աշխատասենեակում է եւ պատմում է յայտնի լուսանկարի հետաքրքիր ու սրտառուչ պատմութիւնը:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ե՞րբ է ստեղծուել այս լուսանկարը, ի՞նչ պայմաններում…

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Լուսանկարին աւելի ուշ կ՛անդրադառնամ, փոքրիկ նախապատմութիւնից յետոյ:

1993-ի ապրիլին էր, Քարվաճառի ազատագրութեան օրերին: Քարվաճառում հարիւրաւոր խաղաղ բնակիչներ կային` հիմնականում ծերեր, երեխաներ եւ կանայք: Տղամարդիկ, զինուորականները եւ ռազմիկները փախել էին` անզէն մարդկանց թողնելով անօգնական: Մօտեցանք դրան շեմին նստած կանանց խմբին, եւ ես թուրքերէն ողջունեցի նրանց: 80-ն անց ծեր կինը յանդիմանանքով նայեց վրաս ու ասաց. «Ինչո՞ւ այսքան ուշացաք: Հայերը շուտով քաղաք կը մտնեն: Մերոնք ասացին` մենք գնում ենք, որ ձեզ համար ուղղաթիռներ ուղարկենք: Իրենք թռան ու մեզ թողեցին այստեղ… տղամարդիկ փախան, կանանց թողեցին»:

Ես հասկացայ ամէն ինչ: Ազրպէյճանուհին մեզ իւրայինի տեղ էր դրել:

– Հայերն արդէն եկել են,- ասացի ես:

Ռազմագերիների պատասխանատուն ես էի: Բոլորը խիստ հրահանգուած էին յարգալից լինել խաղաղ բնակչութեան հետ: Մենք հաւաքեցինք մարդկանց, տեղաւորուեցինք Քարվաճառի երկու շէնքերում, ինքս անձամբ զրուցեցի նրանց հետ եւ բացատրեցի, որ իրենց կեանքն ու պատիւը պաշտպանուած է այստեղ, քանի որ մեր կռիւը մեր դէմ զէնք հանած թշնամու դէմ է եւ ոչ խաղաղ բնակչութեան: Որ, ի տարբերութիւն ազրպէյճանցի ռազմիկի ու զինուորականի, մենք զէնք չենք բարձրացնում անզէն մարդու վրայ, չենք խոշտանգում նրան, չենք վիրաւորում մարդկային արժանապատուութիւնը: Եւ իրենք որոշ ժամանակ անց անվնաս կը ճանապարհուեն մօտակայ քաղաքը` Գանձակ:

Հ.- Նրանք հաւատացի՞ն… Ինչպէ՞ս կարող էին հաւատալ հայերի խոստումներին, եթէ իւրայինները չէին կատարել իրենց խոստումը, փախել էին առանց յետ նայելու` իրենց ծնողներին, կանանց, երեխաներին թողնելով բախտի քմահաճոյքին:

Պ.- Սկզբում ի հարկէ չհաւատացին, շատ վախեցած էին: Մենք գնացինք մօտակայ գիւղերը եւ բոլորին բերեցինք Քարվաճառ: Գիւղերից մէկում հանդիպեցինք զարհուրելի տեսարանի: Մի վիրաւոր կին խնամում էր իր մահամերձ աղջկան: Աղջիկը գրեթէ արիւնաքամ էր եղել: Անկեղծ ասած, սկզբում ինձ թուաց, թէ մերոնք են վիրաւորել նրանց, շատ բարկացայ, բայց քիչ անց կինը փարատեց զայրոյթս. պարզուեց` ամուսինն է գնդակահարել կնոջն ու աղջկան, որ «հայերի ձեռքը» չընկնեն, իսկ ինքը փախել է: Մենք անմիջապէս ուղղաթիռ խնդրեցինք եւ երկուսին էլ տեղափոխեցինք Վարդենիս: Մեր բժիշկները երկուսի կեանքն էլ փրկեցին: Աղջիկը շատ ծանր վիրահատութեան ենթարկուեց… Այս ամէնը եղաւ ռազմագերիների աչքի առաջ: Նրանք ապշած էին… Նրանց մէջ կար մի կին, որ տարբերւում էր միւսներից: 81-ամեայ Շէյխա խանումը: Բոլորը մի առանձնակի ակնածանք ունէին նրա հանդէպ: Շէյխա խանումը բանաստեղծ էր, աշուղ, բանասաց: Սուր միտք ունէր, ճարտար լեզու ու բնատուր փիլիսոփայ էր: Ես սիրում էի զրուցել նրա հետ: Ասում էր` էս կռիւը մեր երկու ժողովուրդների կռիւ չէ, մենք սիրում ենք հայերին, մենք բոլորս էլ գիտենք, որ սա հայերի երկիրն է, ամէնուր հայկական գերեզմաններ են, խաչերով զարդարուած քարեր, ամէնուր հայկական մշակոյթի հետքեր են:

Հ.- Դէ, չի բացառւում, որ շողոքորթում էր… վախից…

Պ.- Սկզբում` գուցէ, բայց յետոյ` ոչ: Որովհետեւ մենք, իրօք, շատ վեհանձնաբար վերաբերուեցինք նրանց: Սնունդը քիչ էր, չէր հերիքում, մենք օրը մէկ անգամ էինք սնւում, բայց ռազմագերիներին ապահովում էին ալիւրով, մթերքով: Նրանք հաց էին թխում, ուտելիք էին պատրաստում ու հրաւիրում էին մեզ… Այդ նոյն ժամանակ ազրպէյճանցիներն աշխարհով մէկ տարածում էին, որ Քարվաճառում սոսկալի սպանդ է, որ հայերը մորթում, խոշտանգում են խաղաղ բնակչութեանը: Եւ ահա Ֆրանսայից լրագրողներ եկան Քարվաճառ: Երկուսը հայ էին` լուսանկարիչներ Զաւէն Խաչիկեանը եւ երջանկայիշատակ Ռուբէն Մանգասարեանը… Նրանք բազմաթիւ լուսանկարներ արեցին, զրուցեցին ազրպէյճանցիների հետ, տեսագրեցին. խօսեց նաեւ Շէյխա խանումը: Նա ասաց, որ հայերը այստեղ իւրայիններից աւելի ջերմ են: Որ իր տղաները փախան` թողնելով իրենց մօրը անպաշտպան, իսկ ահա այս հայ տղաները որքան հոգատար էին իր եւ միւսների հանդէպ: Կ՛ուզէի այսպիսի տղաներ ունենալ` ասաց Շէյխա խանումը մատնացոյց անելով մեզ եւ առաջին անգամ բերանից թռցրեց, որ որդին Քարվաճառի ոստիկանապետն է, բայց փախաւ` մօրը թողնելով: Եւ ահա Զաւէն Խաչիկեանը այդ զրոյցի ընթացքում աննկատ լուսանկարել է մեզ…

Հ.- Դուք քանի՞ տարեկան էիք այդ ժամանակ:

Պ.- 30: Եւ ահա Ֆրանսայի «Լիպերասիոն» թերթը հրապարակում է այս լուսանկարը եւ գրում, որ ազրպէյճանցի կինը Ֆրանսայից եկած հայ կամաւորականին աւելի է սիրում, քան` իր որդուն, նաեւ տպագրւում է յօդուած` հրապարակելով ազրպէյճանցի ռազմագերիների խօսքը հայերի բարեացակամ եւ մարդկային վերաբերմունքի մասին: Դրանից մէկ օր յետոյ յօդուած է տպագրում նաեւ թուրքական «Միլլիյէթ» թերթը եւ գրում, որ տասնեակ հազարներով խաղաղ բնակիչներ Քարվաճառում ենթարկւում են սպանդի: Զետեղում է նոյն այդ լուսանկարը, մակագրութեամբ` ազրպէյճանցի տատիկը գրկում-համբուրում է իր թոռնիկին (ինձ), եւ ասում` գնա քո մորթուած ու անարգուած հարազատների վրէժը առ հայերից: Փարիզում ընկերներիցս մէկը տեսնելով «Միլլիյէթ»-ի առաջին էջում իմ մեծադիր պատկերը, գնում է թերթը եւ զարմանքով տեսնում, որ իր ընկերոջը` Սարգիս Հացպանեանին, թուրքերը ներկայացրել են որպէս ազրպէյճանցի… Նա այդ նոյն ժամանակ բախտի բերմամբ գնում է նաեւ «Լիպերասիոն» թերթը եւ տեղեկանում լուսանկարի իրական պատմութեանը: Ու որպէս թուրքերի ստախօսութեան ու զրպարտանքի ցայտուն օրինակ, այս երկու թերթերը միասին ուղարկում է Եւրոխորհուրդ:

Հ.- Ի՞նչ եղան Քարվաճառի ռազմագերիները:

Պ.- Մենք մօտ 20 օր ապրեցինք միասին: Նրանց Գանձակ ճանապարհելուց առաջ յորդորեցինք գնալ իրենց տները, վերցնել իրենց թաքցրած թանկարժէք իրերը, հաւաստիացնելով, որ մենք ոչինչ չենք խլի իրենցից: Մենք` հայերս, ճակատագրի բերումով յաճախ ենք ստիպուած եղել թողնել մեր հարստութիւնն ու հեռանալ մեր տներից, մենք արեան մէջ ունենք այդ ցաւը եւ չենք նմանուի թուրքերին: Անհեթեթութեան հասնող տեսարան էր. մեզանից բաժանուելիս ազրպէյճանցիները արտասւում էին, փաթաթւում էին մեզ ու լաց էին լինում… Նրանց անվնաս, ապահով ճանապարհեցինք Գանձակո:

… Յետոյ իմացանք, որ երբ արտասահմանցի լրագրողներ են եկել Գանձակ, որպէսզի հարցուփորձ անեն, թէ ինչպէս են վերաբերուել հայերը նրանց հետ: Հակառակ բոլոր զգուշացումներին եւ սպառնալիքներին, Շէյխա խանումը պատմել է ճշմարտութիւնը: Ասել է, որ հայերը Քարվաճառում աւելի լաւ էին վերաբերւում իրենց, քան ազրպէյճանցիները` Գանձակում:

Տարիներ անց, երբ պատերազմն արդէն աւարտուել էր, մեր օդակայանում տեսայ այս նոյն նկարը ահռելի մեծութեամբ ցուցապաստառի վրայ… Հետաքրքրուեցի եւ իմացայ, որ Միջազգային կարմիր խաչը այս լուսանկարը համարել է մարդասիրութիւն խորհրդանշող տարուայ լաւագոյն լուսանկար եւ միլիոնաւոր տպաքանակով տարածել բոլոր այն երկրներում, որտեղ Միջազգային Կարմիր խաչը ներկայացուած է:

Հ.- Նաեւ փաստագրական ժապաւէն է նկարահանուել այս լուսանկարի առնչութեամբ:

Պ.- Այո՛, վաւերագրական ժապաւէններ պատրաստող Ֆրետերիք Թոնոլլին ժապաւէն նկարեց: Նա եկաւ Հայաստան, գտաւ ինձ, յետոյ գնաց Ազրպէյճան… Նրա ժապաւէնը բազմաթիւ միջազգային մրցանակների արժանացաւ: Ֆրետերիք Թոնոլլին մօր կողմից հայ էր, բայց սկզբում մէկ բառ անգամ չէր խօսում հայերէն: Հետագայում այնքան կապուեց Հայաստանին, որ վերջին այցելութեան ժամանակ հայերէն էր խօսում եւ ասում էր, որ ինքը էութեամբ հայ է: Որ շփուելով հայերի ու Հայաստանի հետ` հասկացել է, որ իր արեան ու ծինի մէջ գերիշխում է հայկականութիւնը: Հետագայում նա էլի ժապաւէններ նկարեց Հայաստանի եւ Արցախի մասին, մի խօսքով` դարձաւ Հայաստանի նուիրեալ ու Հայաստանի մասին աշխարհին պատմելը դարձրեց իր առաքելութիւնը:

«Շարմ» ընկերութիւնը նոյնպէս նկարահանել է մի վաւերագրական ժապաւէն, ուր այս լուսանկարի պատմութիւնն ամբողջութեամբ ներկայացուել է:

Ժապաւէն է նկարահանել նաեւ «Ինթերնիուզ»-ը, Գարեգին Խումարեանը եւ մի վրացուհի համատեղ նկարահանեցին «Մօր ձեռքերը» վերնագրով ժապաւէնը, որ նոյնպէս արժանացել է մրցանակների:

Հ.- Ի՞նչ շեշտադրում ունի ժապաւէնը…

Պ.- Մայրը, ինչ ազգից էլ լինի, մնում է մայր, ու կարող է իրեն որդիաբար վերաբերուող տղայի հանդէպ մայրական զգացում տածել: Այն ձեռքերը, որ պատերազմի ժամանակ փարուել էին հակառակորդի զինուորին, մօր ձեռքեր էին` մայրական ջերմութեամբ, քնքշանքով ու սիրով լի:

Մի օր 4-րդ դասարանում սովորող աղջիկս եկաւ տուն ու ասաց, որ իրենց գրականութեան դասագրքում Պարոյր Սեւակի «Մօր ձեռքերը» բանաստեղծութեան հարեւանութեամբ զետեղուած է իմ եւ ազրպէյճանցի տատիկի լուսանկարը: Տեսնելով լուսանկարը` աղջիկս ուսուցչուհուն ասել էր, որ նկարում իր հայրն է, սակայն ուսուցչուհին չէր հաւատացել: Յաջորդ օրը աղջիկս այդ նկարը տարաւ դպրոց: Յետոյ դպրոցի տնօրէնը հրաւիրեց ինձ, հանդիպում կազմակերպեցին դպրոցականների հետ… Վրացուհու ժապաւէնը աւարտւում է Պարոյր Սեւակի «Մօր ձեռքերը» բանաստեղծութեան ընթերցանութեամբ: Իմ Մարիամն է կարդում` աղջիկս:

Յ. Գ.- Սարգիս Հացպանեանը ծնուել է Կիլիկիոյ Ալեքսանտրեթ քաղաքում: Յետոյ տեղափոխուել են Ֆրանսա: Նա Ֆրանսայի ազգային հերոս Միսաք Մանուշեանի քրոջ` Հռիփսիմէի թոռն է: Մասնագիտութեամբ շարժանկարի բեմադրիչ է: 1990-ին Փարաջանովի հրաւէրով եկել է Հայաստան: Այնուհետեւ անդամագրուել է Լէոնիդ Ազգալդեանի հիմնադրած «Ազատագրական բանակին» եւ մասնակցել Արցախի ինքնապաշտպանութեանն ու ազատագրութեանը: Ամուսնացած է, ունի երկու երեխայ: Հացպանեանների ընտանիքը բնակւում է Հայաստանում:

www.aztagdaily.com/archives/101002

589 Total Views 1 Views Today

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*