Թուրքմենչայի պայմանագիրը և Հայկական մարզի ստեղծումը՝ որպես հայ պետականության վերականգնման պատմաքաղաքական նախադրյալ
19-րդ դարի սկզբին հայ ժողովրդի պատմության մեջ տեղի ունեցան խորքային ռազմաքաղաքական փոփոխություններ, որոնք արմատապես փոխեցին Արևելյան Հայաստանի ճակատագիրը։ 1828 թ. փետրվարի 10-22 Ռուսաստանի կայսրության և Պարսկաստանի միջև կնքված Թուրքմենչայի պայմանագիրը ոչ միայն ավարտեց ռուս–պարսկական պատերազմը, այլև ձևավորեց նոր քաղաքական իրականություն Հարավային Կովկասում։
Այդ պայմանագրի արդյունքում Արևելյան Հայաստանը անցավ ռուսական իշխանության տակ, ինչն էլ ստեղծեց վարչական, ժողովրդագրական և մշակութային այն հիմքերը, որոնց վրա հետագայում հնարավոր դարձավ հայոց պետականության վերականգնումը։
Հայ–ռուսական հարաբերությունների նախապատմությունը
Հայ–ռուսական կապերը ձևավորվել են դեռևս միջնադարում՝ սկսած Կիևյան Ռուսիաի ժամանակաշրջանից։
Առևտրատնտեսական և մշակութային հարաբերությունների մասին վկայություններ են պահպանվել հայ և ռուս պատմիչների աշխատություններում։ 11-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկը հիշատակում է այդ կապերը, իսկ ռուս պատմագրության հիմնադիրներից Նիկոլայ Կարամզին- ևս անդրադարձել է հայերի դերակատարությանը տարածաշրջանում։
18-րդ դարում հայ–ռուսական հարաբերությունները ձեռք բերեցին հստակ քաղաքական ուղղվածություն։ Հայ մտավորական և հոգևոր վերնախավը պետականության վերականգնման հեռանկարները սկսեց կապել Ռուսաստանի աջակցությամբ ազատագրման գաղափարի հետ։ Այդ գաղափարական շարժման կարևոր ներկայացուցիչներ էին Հովսեփ Էմինը և Շահամիր Շահամիրյանը, որոնք մշակեցին ապագա հայկական պետության տեսլականը։
Ռուսական կայսրության քաղաքականությունը և հայկական գործոնը
Ռուսաստանի առաջխաղացումը Հարավային Կովկասում պայմանավորված էր ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ կրոնաքաղաքական նկատառումներով։ Քրիստոնյա բնակչության առկայությունը դիտվում էր որպես կայսրության համար հուսալի սոցիալական հենարան մահմեդական տերությունների սահմաններին։
Այս գործընթացում նշանակալի դեր ունեցավ ռուսական բանակի նշանավոր հրամանատար Ալեքսանդր Սուվորովը, որի մայրական ծագումը կապված էր հայկական արմատների հետ։
Նրա հետ նամակագրություններում քննարկվել է հայկական թագավորության վերականգնման հնարավորությունը՝ Երևանը որպես մայրաքաղաք։
Հայերի մասնակցությունը ռուսական ռազմական գործողություններին
Հայերը ակտիվորեն ներգրավված էին ռուսական ռազմական արշավներում, ինչը նպաստեց նրանց քաղաքական դիրքի ամրապնդմանը կայսրության ներսում։ 1812 թ. Հայրենական պատերազմում աչքի ընկան հայազգի բարձրաստիճան զինվորականներ, այդ թվում՝ Վալերիան Մադաթով- և Դավիթ Դելյանով-։ Նրանց ռազմական հաջողությունները բարձրացրին հայերի հեղինակությունը և ամրապնդեցին ռուս–հայկական համագործակցությունը։
Թուրքմենչայի պայմանագիրը և տարածքային փոփոխությունները
1826–1828 թթ. ռուս–պարսկական պատերազմի ավարտից հետո կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով Ռուսաստանին անցան Երևանի և Նախիջևանի խանությունները։ Ավելի վաղ՝ 1813 թ. Գյուլիստանի պայմանագրով, Ռուսաստանին էին միացել նաև Լոռին, Տավուշը և Ղարաբաղը։ Այսպիսով, պատմական Արևելյան Հայաստանի հիմնական հատվածը հայտնվեց մեկ քաղաքական համակարգի մեջ։
Սա դադարեցրեց տարածաշրջանում դարերով շարունակվող իշխանափոխությունների և պատերազմների հետևանքով առաջացած անկայունությունը և հնարավորություն տվեց ապահովել բնակչության անվտանգությունը։
Հայկական մարզի ստեղծումը
1828 թ. տարածքների միացումից հետո 1829 թ. ստեղծվեց վարչատարածքային միավոր՝ Հայկական մարզը։ Այն ընդգրկում էր Երևանի և Նախիջևանի նախկին խանությունների տարածքը և ուներ սեփական խորհրդանիշներ՝ Արարատ լեռ, Նոյյան տապան և Էջմիածին։ «Հայկական մարզ» անվանումը քաղաքական և գաղափարական նշանակություն ուներ։
Այն արտահայտում էր տարածքի էթնիկ և պատմական ինքնությունը և փաստում էր, որ կայսրությունը ճանաչում է այդ տարածքի հայկական բնույթը։ Միաժամանակ սկսվեց հայ բնակչության զանգվածային վերաբնակեցում Պարսկաստանից և Օսմանյան կայսրությունից, ինչը փոխեց տարածաշրջանի ժողովրդագրական պատկերը հօգուտ հայերի։
Պատմաքաղաքական նշանակությունը հայ պետականության վերականգնման գործում
Թուրքմենչայի պայմանագիրը և Հայկական մարզի ստեղծումը կարելի է դիտարկել որպես հայ պետականության վերականգնման նախնական փուլ՝ մի քանի հիմնական պատճառներով.
1.Ապահովվեց հայ բնակչության ֆիզիկական անվտանգությունը
2.Ստեղծվեց վարչական կառավարման միասնական համակարգ
3.Զարգացան կրթական և մշակութային հաստատությունները
4.Կայունացվեց ժողովրդագրական իրավիճակը
5.Ձևավորվեց քաղաքական ինքնագիտակցության նոր մակարդակ
Այս գործընթացները երկարաժամկետ հեռանկարում հանգեցրին 1918 թ. հայկական անկախ պետականության վերականգնմանը։
Եզրակացություն
Թուրքմենչայի պայմանագիրը հայ ժողովրդի համար եղել է ոչ միայն տարածքային փոփոխություն, այլև պատմական շրջադարձ, որը թույլ տվեց դադարեցնել պետականազրկման բազմադարյա փուլը և ստեղծել ազգային վերածննդի հիմքեր։
Հայկական մարզը դարձավ այն վարչաքաղաքական կառույցը, որտեղ ձևավորվեցին պետական ինստիտուտների նախատիպերը և պահպանվեց ազգային ինքնությունը։
Պատմագիտական տեսանկյունից այս իրադարձությունները պետք է գնահատվեն որպես 19-րդ դարի Հարավային Կովկասի ուժերի վերադասավորման արդյունքում ստեղծված հնարավորություն, որը հայ ժողովուրդը կարողացավ վերածել պետականության վերականգնման գործընթացի։
Հ.Գ. Եվ այս փաստը պետք է կոխել ադրբեջանցիների աչքը, երբ փորձում են խոսել իրենց տարածքային պահանջներից։ Բայց դե «նոքյարն իր էֆենդիին» ի՞նչ կարող է ասել։
Հ.Գ.Գ. Դրա համար սրանց պետք է հեռացնել, որ և Անկախ Հայաստան լինի, և իրական հայ-ռուսական դաշինք, որը բխում է մեր պետության ու ժողովրդի կենսական շահերից։
#արևմուտքը_չարիք_է #ճշմարտության_ձայն #թուրքը_իմ_թշնամին_է #դավաճան_նիկոլ #SutNikol #ազգային #բոլորը #Հայերեն #ճշմարտություն #խաղաղություն
facebook.com/photo/?fbid=122574137180000241&set=a.122119929212000241
