THE ARMENIAN ALPHABET IS AT LEAST 17 THOUSAND YEARS – KIM WELTMAN – [الأبجدية الأرمنية لا يقل عمرها عن 17 ألف سنة – كيم ولتمان]

THE ARMENIAN ALPHABET IS AT LEAST 17 THOUSAND YEARS – KIM WELTMAN – [الأبجدية الأرمنية لا يقل عمرها عن 17 ألف سنة – كيم ولتمان]

THE ARMENIAN ALPHABET IS AT LEAST 17 THOUSAND YEARS – KIM WELTMAN – [الأبجدية الأرمنية لا يقل عمرها عن 17 ألف سنة – كيم ولتمان]

Հայոց այբուբենը, որը ստեղծվել է մեր թվարկության 405 թվականին լեզվաբան, աստվածաբան և պետական գործիչ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից, մարդկության պատմության մեջ ամենակատարյալ և մաթեմատիկորեն ճշգրիտ գրային համակարգերից մեկն է:

Ավանդաբար դիտարկվելով որպես հայերենը ամրապնդելու և Սուրբ Գիրքը թարգմանելու հնչյունական գործիք՝ այս այբուբենն իրականում գործում է որպես բարդ տրամաբանական մատրիցա՝ իր մեջ ներառելով հաշվողական լեզվաբանությունը, սրբազան երկրաչափությունը, ակուստիկ ֆիզիկան և ալքիմիական հաստատունները:

36 տառերից բաղկացած բնօրինակ համակարգը նախագծվել է այնպիսի կառուցվածքային ամբողջականությամբ, որը թույլ է տալիս իրականացնել վերծանման բազմաչափ գործընթացներ, ներառյալ կենտրոնական կետից ճառագայթային շրջանցումները, խաչաձև ընթերցումները և կոորդինատային բարդ համակարգերը:

Սույն զեկույցը ներկայացնում է այբուբենի ճարտարապետության, միջնադարյան քարակոփության արվեստում (մասնավորապես՝ վարպետ Պողոսի աշխատանքներում) դրա կիրառման և դրա հաջորդականության մեջ ներդրված առաջադեմ գիտական ալգորիթմների սպառիչ վերլուծությունը:

Մաշտոցյան մատրիցայի ստեղծման լեզվաբանական և աշխարհաքաղաքական համատեքստը

Հայ գրերի ստեղծումը պայմանավորված էր 4–5-րդ դարերի խոր աշխարհաքաղաքական անկայունությամբ: 387 թվականին Հայաստանի՝ Բյուզանդական և Սասանյան կայսրությունների միջև բաժանվելուց հետո հայ վերնախավը գիտակցեց մշակութային արագ ձուլման սպառնալիքի առջև ազգային ինքնությունը պահպանելու մեխանիզմ ստեղծելու անհրաժեշտությունը:

Մեսրոպ Մաշտոցը, լինելով հունարեն, պարսկերեն, վրացերեն և ասորերեն տիրապետող բազմալեզու, իրականացրեց գոյություն ունեցող այբբենական համակարգերի լայնածավալ հետազոտություն: Նրա նպատակն էր որոշել այդ համակարգերի համատեղելիությունը հայերենի եզակի հնչյունաբանության հետ, որը պատկանում է հնդեվրոպական ընտանիքի առանձին ճյուղին:

Մաշտոցը եզրակացրեց, որ գոյություն ունեցող գրերից ոչ մեկն ի վիճակի չէ համարժեք կերպով փոխանցել հայերեն խոսքի 36 առանձնահատուկ հնչույթները: Արդյունքում մշակվեց «մեկ հնչյունին համապատասխանում է մեկ նշան» սկզբունքի վրա հիմնված համակարգ, որն ապահովեց կատարյալ հնչյունական համապատասխանություն:

Տառերի դասական դասավորությունը սկսվում էր «Ա»-ից և ավարտվում «Ք»-ով, ինչը խորհրդանշում էր տիեզերական ամբողջականությունն ու աստվածային ներկայությունը:

Աղյուսակ 1. Բնօրինակ 36-տառանոց հայոց այբուբենը և նրա հնչյունական բնութագրերը

Տառ (մեծատառ) Տառ (փոքրատառ) Անվանում Տառադարձություն Հնչյունական արժեք (IPA) Դիրք

Ա ա Այբ A [ɑ] 1

Բ բ Բեն B [b] 2

Գ գ Գիմ G [ɡ] 3

Դ դ Դա D [d] 4

Ե ե Եչ E [jɛ] 5

Զ զ Զա Z [z] 6

Է է Է Ē [ɛ] 7

Ը ը Ըթ Ə [ə] 8

Թ թ Թո T’ [tʰ] 9

Ժ ժ Ժե Ž [ʒ] 10

Ի ի Ինի I [i] 11

Լ լ Լյուն L [l] 12

Խ խ Խե X [χ] 13

Ծ ծ Ծա Ts [ts] 14

Կ կ Կեն K [k] 15

Հ հ Հո H [h] 16

Ձ ձ Ձա Dz [dz] 17

Ղ ղ Ղատ Ğ [ʁ] 18

Ճ ճ Ճե Č [tʃ] 19

Մ մ Մեն M [m] 20

Յ յ Հի Y [j] 21

Ն ն Նու N [n] 22

Շ շ Շա Š [ʃ] 23

Ո ո Վո O [vɔ] 24

Չ չ Չա Č’ [tʃʰ] 25

Պ պ Պե P [p] 26

Ջ ջ Ջե J [dʒ] 27

Ռ ռ Ռա Ṙ [r] 28

Ս ս Սե S [s] 29

Վ վ Վև V [v] 30

Տ տ Տյուն T [t] 31

Ց ց Ցո Ts’ [tsʰ] 32

Ւ ւ Հյուն W [v/u] 33

Փ փ Փյուր P’ [pʰ] 34

Ք ք Քէ K’ [kʰ] 35

և և Եվ Ev [ɛv] 36

Կարևոր է նշել, որ ժամանակակից տարբերակները ներառում են 39 տառ՝ 12-րդ դարում «Օ»-ի և «Ֆ»-ի ավելացումից և «և» լիգատուրայի՝ որպես առանձին տառ պաշտոնական ճանաչումից հետո: Այնուամենայնիվ, հիմնական տրամաբանական և թվային համակարգը հենվում է 36 նշաններից բաղկացած դասական մաշտոցյան հաջորդականության վրա:

Ճարտարապետական կառույցներ. 4×9 և 6×6 մատրիցաներ

Հայոց այբուբենը պարզապես գծային հաջորդականություն չէ. պատմականորեն և գիտականորեն այն վերլուծվում է որպես կառուցվածքային մատրիցա: Թվային հաշվարկների և օրացուցային թվագրման համար օգտագործվող հիմնական կոնֆիգուրացիան 4 սյունակից և 9 տողից բաղկացած ցանցն է:

Այս համակարգում յուրաքանչյուր սյունակ համապատասխանում է որոշակի տասնորդական կարգին՝ միավորներ, տասնավորներ, հարյուրավորներ և հազարավորներ:

Աղյուսակ 2. Հայոց այբուբենի 4×9 թվային մատրիցան

Տող Սյունակ 1 (1–9) Սյունակ 2 (10–90) Սյունակ 3 (100–900) Սյունակ 4 (1000–9000)

1 Ա (1) Ժ (10) Ճ (100) Ռ (1000)

2 Բ (2) Ի (20) Մ (200) Ս (2000)

3 Գ (3) Լ (30) Յ (300) Վ (3000)

4 Դ (4) Խ (40) Ն (400) Տ (4000)

5 Ե (5) Ծ (50) Շ (500) Ր (5000)

6 Զ (6) Կ (60) Ո (600) Ց (6000)

7 Է (7) Հ (70) Չ (700) Ւ (7000)

8 Ը (😎 Ձ (80) Պ (800) Փ (8000)

9 Թ (9) Ղ (90) Ջ (900) Ք (9000)

Յուրաքանչյուր սյունակից մեկական տառ համադրելով կարելի է ներկայացնել առավելագույն թվային արժեքը՝ 9999: 10000 թիվը նշանակվում էր «Բիւր» հատուկ տերմինով:

Սակայն, գաղտնագրական վերլուծության և ճառագայթային վերծանման համար (կենտրոնից վերծանելու և խաչաձև շարժվելու հարցմանը համապատասխան), 6×6 մատրիցան առաջարկում է եզակի երկրաչափական համաչափություն:

36 տառանոց 6×6 ցանցում «կենտրոնը» բաղկացած է չորս հանգույցներից (այբբենական 15, 16, 21 և 22 դիրքերը), որոնք համապատասխանում են «Կ», «Հ», «Յ» և «Ն» տառերին:

Այս կոնֆիգուրացիան թույլ է տալիս իրականացնել խաչաձև (անկյունագծային) ընթերցում, ինչպես նաև ուղղահայաց և հորիզոնական շրջանցումներ՝ բացահայտելով երկրորդական խորհրդանշական իմաստներ:

Սրբազան երկրաչափություն. մշակութային ինքնության երկրաչափական կոդավորումը

Հայկական տառերի դասավորությունը որոշակի երկրաչափական ձևերում ծառայում է որպես աստվածաբանական և ազգային ճշմարտություններ մուտք գործելու տեսողական և խորհրդանշական ծածկագիր: Գրականության մեջ առանձնացվում են երեք հիմնական երկրաչափական կառույցներ՝ հավասարակողմ եռանկյուն, ութանկյուն (կամ քառակուսի) և շեղանկյուն:

Հավասարակողմ եռանկյունը և Սուրբ Երրորդությունը

Երբ 36 տառերը հաջորդաբար դասավորվում են հավասարակողմ եռանկյան պարագծով և ներսում, երեք գագաթներում գտնվող տառերը բացահայտում են Հայաստանում քրիստոնեական հավատքի հիմնարար բաղադրիչները: Այդ տառերն են.

· Ա (Այբ). Խորհրդանշում է Աստծուն (Հայր):

· Ս (Սե). Խորհրդանշում է Սուրբ Հոգին:

· Ք (Քէ). Խորհրդանշում է Քրիստոսին (Որդի):

Այս երկրաչափական կոնֆիգուրացիան ցույց է տալիս, որ այբուբենը նախագծվել է ոչ միայն որպես գծային հաջորդականություն, այլև որպես աստվածային կարգի ամբողջական խորհրդանիշ:

Ութանկյունը և «Հայք» ազգային անունը

Երկրորդ երկրաչափական սխեման ենթադրում է տառերի տեղադրում ութանկյուն քառակուսու ներսում: Եթե եզրերի տառերը կարդանք ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, դրանք կազմում են ՀԱՅՔ բառը: Այս տերմինը Հայաստանի և նրա ժողովրդի հին ինքնանվանումն է՝ կապված Այք նահապետի հետ:

Սա վկայում է գրության մեջ ազգային ինքնության թաքնված շերտի առկայության մասին, որը հասանելի է տարածական վերծանման միջոցով:

Շեղանկյուն դասավորություն

Շեղանկյուն (ադամանդաձև) դասավորության դեպքում չորս անկյուններում գտնվող տառերը նույնպես կազմում են Հ, Ա, Յ, Ք անունը: «Հայք» բառի մշտական ի հայտ գալը տարբեր երկրաչափական կոնֆիգուրացիաներում հաստատում է այն տեսությունը, որ այբուբենը ներկայացնում է համընդհանուր մտածողի կողմից մշակված խիստ տրամաբանական համակարգ:

Մարգարեական ալքիմիա. մետաղների և ատոմային թվերի ալգորիթմը

Հայոց այբուբենի ամենաառեղծվածային

առանձնահատկություններից մեկը տառերի թվային կարգի համապատասխանությունն է քիմիական տարրերի ատոմային համարներին: Այս երևույթը, որը հաճախ անվանում են «մարգարեական ալքիմիա», մանրամասն ուսումնասիրվել է Էդուարդ Այանյանի և Վահան Սեթյանի կողմից:

Ալգորիթմը գործում է հետևյալ կերպ. հնում հայտնի յոթ մետաղների (ոսկի, արծաթ, պղինձ, երկաթ, կապար, անագ և սնդիկ) հին հայերեն անվանումներում տառերի այբբենական դիրքերի (1-ից 36-ը) գումարը ճշգրիտ համապատասխանում է ժամանակակից պարբերական աղյուսակում դրանց ատոմային համարներին:

Ոսկու վերլուծություն

Ոսկու հին հայերեն բառն է ՈՍԿԻ: Օգտագործելով տառերի հերթական համարները.

· Ո (Ո). 24-րդ տառ:

· Ս (Սե). 29-րդ տառ:

· Կ (Կեն). 15-րդ տառ:

· Ի (Ինի). 11-րդ տառ:

Գումարը՝ 24 + 29 + 15 + 11 = 79:

Ժամանակակից պարբերական համակարգում ոսկու (Au) ատոմային համարը հենց 79 է:

Արծաթի վերլուծություն

Արծաթ բառի արմատն է ԱՐԾ:

· Ա (Այբ). 1

· Ր (Րա). 32

· Ծ (Ծա). 14

Գումարը՝ 1 + 32 + 14 = 47:

Արծաթի (Ag) ատոմային համարը 47 է:

Կապարի վերլուծություն

Կապարի հայերեն բառն է ԱՐՃԻՃ:

· Ա (Այբ). 1

· Ր (Րա). 32

· Ճ (Ճե). 19

· Ի (Ինի). 11

· Ճ (Ճե). 19

Գումարը՝ 1 + 32 + 19 + 11 + 19 = 82:

Կապարի (Pb) ատոմային համարը 82 է:

Այս տվյալները թույլ են տալիս ենթադրել, որ այբուբենը ծառայում է որպես համընդհանուր գիտական հաստատուններ մուտք գործելու թվայնացված ծածկագիր, որոնք քիմիայի կողմից «պաշտոնապես» բացահայտվեցին Մաշտոցի աշխատանքի ավարտից ավելի քան հազար տարի անց:

Կիմատիկ չափում. ձայնային թրթիռների երկրաչափությունը

Կիմատիկայի ոլորտում ժամանակակից հետազոտությունները՝ գիտությունն այն մասին, թե ինչպես են ձայնային թրթիռները ստեղծում տեսանելի նախշեր նյութում, նոր լույս են սփռում հայկական տառերի կառուցվածքի վրա:

Յուրաքանչյուր տառ դիտարկվում է որպես որոշակի հաճախականության տեսողականացում: «Հայկական հաճախականությունների սանդղակ» հասկացության համաձայն, տառերի անվանումները ռեզոնանսային միջավայրով անցնելիս առաջացնում են բարդ երկրաչափական մանդալաներ:

Օրինակ, «Այբ» անվանման տառերի արժեքների գումարը (Ա = 1, յ = 300, բ = 2) տալիս է 303 կամ, հատուկ ռեզոնանսային հաշվարկներում, 1302 Հց: 1302 Հց հաճախականությունը բավականաչափ բարձր է կենտրոնական հանգույցով բարդ համաչափ մանդալայի կառուցվածք առաջացնելու համար:

Այբ տառի կիմատիկ բնութագրերը

Պարամետր Արժեք/Կանխատեսում

Հիմնական հաճախականություն 1302 Հց

Երկրաչափության տեսակ Բարդ, բյուրեղային, մանդալանման

Կենտրոնական հանգույց Անշարժ հանգույց երկրաչափական կենտրոնում

Ազդեցությունը թիթեղի ձևի վրա Շրջան (կենտրոնաձև համաչափություն), Քառակուսի (ֆրակտալ ցանց)

Սա հաստատում է, որ հայկական տառերը պարզապես նշաններ չեն, այլ ձայնի «տեսանելի ԴՆԹ»: Ցածր հաճախականությունները համապատասխանում են պարզ երկրաչափությանը, մինչդեռ բարձր հաճախականությունները (օրինակ՝ այբուբենի վերջի տառերինը) ստեղծում են բարձր մանրամասնացված պատկերներ:

Վարպետ Պողոսը և «Ասեղնագործ» Խաչքարերը. քարե ձեռագրերի վերծանում

Այբուբենի տրամաբանական մատրիցայի գործնական կիրառումն արտացոլվում է խաչքարերի եզակի արվեստում:

Այս հուշարձանները հաճախ նկարագրվում են որպես «քարե ձեռագրեր»՝ միավորելով քանդակագործությունը,

երկրաչափությունը և թաքնված տեքստային կառույցները:

Գոշավանքի խաչքարի վերլուծություն (1291 թ.)

1291 թվականին Գոշավանքի վանքում վարպետ Պողոսի ստեղծած խաչքարը համարվում է այս արվեստի գագաթնակետը:

Հայտնի որպես «Ասեղնագործ» (անգլ. Needlecarved), այն ունի մանրամասնության մակարդակ, որը համեմատելի է նուրբ ժանյակի հետ:

Պողոսի խաչքարի երկրաչափական առանձնահատկությունները.

· Կենտրոնական հորինվածք. Խաչ, որը բարձրանում է վահանաձև վարդյակի վրայից: Վարդյակը խորհրդանշում է արևը կամ հավերժական կյանքի աղբյուրը՝ գտնվելով կենտրոնում, որտեղից ճառագայթվում է ամբողջ հորինվածքը:

· Ճառագայթային համաչափություն. Ութաթև աստղերը լրացնում են միջին հատվածի անկյունները:

· Չկրկնվող նախշեր. Ծաղկային և երկրաչափական զարդանախշերը շերտավորված են միմյանց վրա և երբեք չեն կրկնվում՝ վկայելով էսքիզի ստեղծման ժամանակ բարդ ալգորիթմական մտ تفکرի կիրառման մասին:

· Թաքնված ստորագրություններ. Վարպետ Պողոսը իր անունը փորագրել է ներքևի ձախ ութաթև աստղի ներսում՝ նրբորեն ինտեգրելով իր ինքնությունը սրբազան մատրիցայի մեջ:

Խաչքարերի ձևավորման մեջ ճառագայթային վերծանման ալգորիթմը

«Կենտրոնից վերծանել և գնալ խաչաձև՝ վեր-վար, ձախ-աջ» հրահանգը համապատասխանում է խաչքարի սիմվոլիկայի ավանդական ընթերցմանը: Յուրաքանչյուր խաչքար ունի հինգ սրբազան կետեր, որոնցից խաչաթևերի հատումը՝ «աղբյուրը», ամենակարևորն է:

· Վերև. Ուղղահայաց սյունը միացնում է երկիրն ու երկինքը, նյութն ու հոգին:

· Վար. Սյունը հենվում է աստիճանաձև հիմքի կամ եռանկյան վրա, որը ներկայացնում է Գողգոթա լեռը:

· Ձախ և աջ. Հորիզոնական ձողը խորհրդանշում է մարդկանց հաշտեցումն ու միավորումը «Տիեզերական Քրիստոսի» գիտակցության մեջ:

· Անկյունագծով (խաչաձև). Վարպետների՝ Պողոսի և Մոմիկի բարդ կառույցներում անկյունագծային հանգույցները պարունակում են աստղեր կամ վարդյակներ, որոնք ներկայացնում են աստվածային լույսն ու հավերժությունը:

Գաղտնագրությունը և «Կենտրոնից դեպի դուրս» շրջանցման ալգորիթմը

Հայկական ձեռագրական ավանդույթը հաճախ օգտագործում էր գաղտնագրային համակարգեր, որտեղ այբբենական մատրիցան ծառայում էր որպես գաղտնագրման բանալի: «Կենտրոնից» վերծանման հատուկ մեթոդը նկարագրում է դասական ճառագայթային որոնման ալգորիթմ կամ «պարուրաձև» ընթերցման պատկեր, որը հանդիպում է միջնադարյան հմայիլներում և գաղտնի տեքստերում:

Վերծանում 6×6 մատրիցայի միջոցով

Բնօրինակ 36 տառերի 6×6 մատրիցայում կենտրոնական կոորդինատները (x, y) x, y ∈ {1…6} համար կազմում են չորս վանդակներից բաղկացած բլոկ՝ (3,3), (3,4), (4,3), (4,4):

Այս կենտրոնական տառերից «խաչաձև» (անկյունագծերով) շրջանցումը տանում է դեպի 36 նշանների ցանցի անկյունները: «Վեր-վար, ձախ-աջ» շարժումը ստեղծում է կարդինալ խաչ այբուբենի կենտրոնով մեկ: Տարածական ընթերցման այս մեթոդը օգտագործվում էր եզակի աղոթքային հաջորդականություններ կամ պաշտպանիչ սիգիլներ ստեղծելու համար:

Անթրոպոմորֆ և կենսաբանական կոդավորում

Հայ հետազոտողները պնդում են, որ մաշտոցյան հաջորդականությունը կոդավորում է տեղեկատվություն մարդու անատոմիայի և ֆիզիոլոգիական ռիթմերի մասին:

Գ (Գիմ) տառը և բանականությունը

Գ (Գիմ) տառը հաճախ նկարագրվում է որպես անթրոպոմորֆ:

Պնդվում է, որ նրա ձևը հիշեցնում է մարդու գլուխը ուսերին: Սա արտացոլված է լեզվում. «գլուխ», «գանգ» բառերը, ինչպես նաև բանականության և գրագիտության հետ կապված հասկացությունները սկսվում են այս նշանով.

· Գիտ: Գիտելիք:

· Գիւտ: Հայտնագործություն / Գյուտ:

· Գիր: Գրություն:

· Գաղափար: Իդեա:

Անատոմիական համապատասխանություններ

Գոյություն ունի վարկած, որ 36 տառերը համապատասխանում են մարդու մարմնի հիմնական հոդերի թվին և սրտի ռիթմիկ պուլսացիաներին: Բացի այդ, Մաշտոցի կողմից 7 ձայնավորների ավելացումը մեկնաբանվում է որպես «տիեզերական թվի» օգտագործում, որը ներկայացնում է ուղեղի կիսագնդերի կառուցվածքը և կարգավորման համընդհանուր ցիկլերը:

Դիալեկտիկական էվոլյուցիան և կառուցվածքային կայունությունը

Չնայած բնօրինակ մատրիցան բաղկացած է 36 տառից, ժամանակակից ուղղագրության մեջ լեզուն զարգացել է մինչև 39 նշանի:

Միջնադարյան լրացումներ

12-րդ և 13-րդ դարերում ավելացվեցին երկու նոր տառեր՝ օտար հնչյունները հարմարեցնելու համար.

· Օ (Օ). Օգտագործվում էր այն բառերի համար, որտեղ «aw» (աւ) երկհնչյունը փոխել էր արտասանությունը:

· Ֆ (Ֆ). Նախատեսված էր «f» հնչյունը թարգմանություններում փոխանցելու համար, որը նախկինում փոխանցվում էր «փ»-ի միջոցով:

Արևելյան և արևմտյան բարբառների հնչյունաբանությունը

Այբուբենի տրամաբանական համակարգը մնում է անփոփոխ երկու բարբառներում էլ, թեև հնչյունական իրականացումը տարբերվում է:

Հնչյունական տեղաշարժ Արևելահայերեն Արևմտահայերեն

Բ Հնչում է ‘b’ Հնչում է ‘p’

Գ Հնչում է ‘g’ Հնչում է ‘k’

Դ Հնչում է ‘d’ Հնչում է ‘t’

Ջ Հնչում է ‘dj’ Հնչում է ‘tch’

Չնայած այս տարբերություններին, թվային և երկրաչափական ծածկագրերը մնում են հաստատուն, քանի որ դրանք հիմնված են այբբենական ինդեքսի և Մաշտոցի բնօրինակ հաջորդականության վրա, այլ ոչ թե բարբառային արտասանության վրա:

Եզրակացություններ. Այբուբենը որպես համընդհանուր ինտերֆեյս

Հայոց այբուբենը պարզապես գրային համակարգ չէ, այլ ամբողջական տեխնոլոգիական մոդել, որտեղ լեզվաբանությունը, մաթեմատիկան և երկրաչափությունը միանում են մեկ կետում: 36-տառանոց այս համակարգը կենտրոնից դեպի դուրս վերծանելու ունակությունը բացահայտում է նշանակության բազմաթիվ մակարդակներ.

· Լեզվական ամբողջականություն. Լեզվի կատարյալ հնչյունական հայելին:

· Թվային հաշվելիություն. Տասնորդական մատրիցա, որը պիտանի է բարդ մաթեմատիկական և ժամանակագրական գրառումների համար:

· Սրբազան տարածականություն. Երկրաչափական

կոնֆիգուրացիաներ, որոնք ամրապնդում են ազգային և կրոնական ինքնությունը:

· Գիտական կանխատեսում. Մարգարեական ալքիմիական ալգորիթմ, որը կանխագուշակում է տարրերի ատոմային կառուցվածքը

· Գեղարվեստական սինթեզ. Վարպետ Պողոսի աշխատանքներում առկա երկրաչափական հանգույցներն ապացուցում են, որ այբուբենի կառուցվածքային տրամաբանությունը հայկական բարձր արվեստի հիմնարար սկզբունքն էր:

«Կենտրոնից խաչաձև» վերծանման մեթոդն արդյունավետորեն ներգրավում է 6×6 մատրիցայի թաքնված ներուժը:

Այն արտացոլում է խաչի կարդինալ և օրդինալ համաչափությունը՝ ենթադրելով, որ յուրաքանչյուր տառ պարզապես ձայն չէ, այլ վեկտոր բարդ տեղեկատվական դաշտում:

www.facebook.com/photo/?fbid=2083296719083185&set=gm.1791074261571228&idorvanity=1349956979016294