Ֆրանսիայի դավաճանությունը և Կիլիկիայի հայության աղետը (1918–1921 թթ.)
Առաջին աշխարհամարտի ավարտին Կիլիկիայի տասնյակ հազարավոր հայերի կոտորածի և հայրենազրկման գլխավոր պատասխանատուն դարձավ դաշնակից Ֆրանսիան:
1918-1919 թվականներին ֆրանսիական կողմը, հաջողության հասնելով հայ կամավորների (Հայկական լեգեոն) շնորհիվ, մտավ երկրամաս և անվտանգության հստակ երաշխիքներով խրախուսեց Մեծ Եղեռնից փրկված հայերին վերադառնալ հայրենի օջախներ՝ Հաճըն, Մարաշ, Այնթապ, Սիս: Մարդիկ հավատացին և վերաշինեցին իրենց տները:
Սակայն, երբ 1920-ի մարտին Մուստաֆա Քեմալի ազգայնական զորքերը շրջափակեցին լեռնային Հաճընը, Ֆրանսիան կտրուկ փոխեց քաղաքական կուրսը: Ֆրանսիական հրամանատարությունը ոչ միայն հրաժարվեց զորք ուղարկել, այլև արգելեց հայերին զենք տեղափոխել քաղաք, իսկ օգնության շտապող հայ կամավորներին ճանապարհին զինաթափեց ու ձերբակալեց: Մայիսին Ֆրանսիան, գաղտնի և առանց հայերին տեղյակ պահելու, Քեմալի հետ կնքեց 20-օրյա տեղական զինադադար: Սա մահացու հարված էր հայությանը. ֆրանսիական ճակատից ազատված թուրքական կանոնավոր զորքերն ու ծանր հրետանին անմիջապես ուղղվեցին բացառապես Հաճընի դեմ:
Ողջ պաշարման ընթացքում Ադանայի ֆրանսիացի կառավարիչ գնդապետ Բրեմոնը նամակներով օգնության կեղծ խոստումներ էր տալիս հաճընցիներին, ինչի պատճառով հայերը բաց թողեցին քաղաքը ժամանակին տարհանելու և բնակչությանը փրկելու հնարավորությունը: Հոկտեմբերին սնունդն ու զենքը սպառված քաղաքն ընկավ և վերածվեց սպանդանոցի:
Այս դավաճանության պաշտոնական կնիքը դարձավ 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ի Անկարայի ֆրանս-թուրքական պայմանագիրը:
Ֆրանսիան ճանաչեց քեմալական կառավարությունը և համաձայնեց ամբողջությամբ դուրս բերել իր զորքերը Կիլիկիայից: Փոխարենը, Թուրքիայից ստացավ խոշոր տնտեսական արտոնություններ, այդ թվում՝ Բաղդադի երկաթգծի վերահսկողությունը, հանքերի ու նավահանգիստների շահագործման իրավունքներ:
Սեփական տնտեսական շահերը մարդկային կյանքերից գերադասելու հետևանքով պատմական Կիլիկիան վերջնականապես հայաթափվեց. ավելի քան 150,000 հայեր նորից գաղթական դարձան՝ ցրվելով Սիրիա, Լիբանան և Հունաստան: Ինչպես նշել է ֆրանսիացի պատմաբան Ժ. Պիշոնը՝ «Այդ օրը հայերին տրված բոլոր խոստումները մոռացվեցին»։
www.facebook.com/photo/?fbid=1506367007913078&set=gm.1706369913903506&idorvanity=608114057062436
