ԳԻՏԵԻ՞Ք ԱՐԴՅՈՔ… ՀԱՅ ՈՐԲԵՐԻ ՏԱՐՀԱՆՈՒՄԸ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ – Ռուզաննա Գաբրիելյան
1915–1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության հետևանքով շուրջ 500 հազար հայ երեխաներ սպանվեցին՝ ողջակիզվեցին, թունավորվեցին, խեղդամահ արվեցին, կամ մահացան սովից ու հիվանդություններից։ Հազարավոր երեխաներ որբացան, շատերը ենթարկվեցին բռնի իսլամացման։
Նրանց փրկության գործին լծվեցին հայկական միություններ, կրոնական կազմակերպություններ, օտարերկրյա բարեգործական հիմնադրամներ՝ «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցը», Լոնդոնի քաղաքապետի հիմնադրամը, Դանիայի կանանց միությունը, Ռուսաստանի Կարմիր խաչը, Ռուսական քաղաքների միությունը, ինչպես նաև Կարմիր խաչն ու Ազգերի լիգան։
Նպատակը միայն երեխաներին մահից փրկելը չէր։ Անհրաժեշտ էր նրանց ապահովել ապաստանով ու կրթությամբ և հնարավորինս պահպանել նրանց ազգային ինքնությունը։
Փրկարարները հավաքում էին անապատներում ու անտառներում թափառող, փողոցներում ողորմություն խնդրող երեխաներին, ինչպես նաև փորձում էին դուրս բերել նրանց մահմեդական ընտանիքներից ու թուրքական պետական որբանոցներից։
ՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ
Հայ երեխաների առաջին խոշորածավալ տարհանումներից մեկը տեղի ունեցավ Մուսա լեռան հերոսական ինքնապաշտպանության ժամանակ։
1915 թվականի հուլիսի 30-ին հրաման արձակվեց Միջերկրական ծովի ափին գտնվող հայկական վեց գյուղերի՝ ավելի քան 6000 բնակիչների տեղահանության մասին։ Բնակչության մեծ մասը՝ շուրջ 5000 հայ, հրաժարվեց ենթարկվել և բարձրացավ Մուսա լեռ՝ կազմակերպելով 53 օր տևած ինքնապաշտպանություն։
Նրանց օգնության հասան ֆրանսիական «Գիշեն» և «Ժաննա դ’Արկ» ռազմանավերը։ Երկու օրվա ընթացքում 4058 մարդ տեղափոխվեց Պորտ Սաիդ։ Նրանց թվում 1553 երեխաներ էին։
Հետաքրքիր է, որ ֆրանսիական նավերի վրա ծնված մի քանի երեխաների խորհրդանշական անուններ տրվեցին՝ ի հիշատակ իրենց փրկության։
Մուսա լեռան հերոսամարտը հետագայում ոգեշնչեց Ֆրանց Վերֆելին՝ գրելու իր հանրահայտ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը։ Գրողն ասել է. «Մուսա լեռան վրա հինգ հազար մարդու պայքարն այնքան էր հմայել ինձ, որ ցանկացա օգնել հայ ժողովրդին՝ գրելով այդ մասին և այն ներկայացնելով աշխարհին»։
Միևնույն ժամանակ հայ երեխաների տարհանում էր իրականացվում նաև Խնուսում, Վանում, Բաղեշում և այլ շրջաններում։
ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՈՐԲԵՐԸ
1921–1922 թվականներին քեմալական շարժման ծավալումը նոր սպառնալիք ստեղծեց հայկական որբանոցների երեխաների համար։
Կիլիկիայում կազմակերպված ջարդերից հետո Այնթապից, Մարաշից, Ակնից, Մերսինից և այլ բնակավայրերից հազարավոր հայեր ստիպված եղան հեռանալ հայրենի հողից։
1921 թվականին Կիլիկիայից Հալեպ, Բեյրութ, Դամասկոս և Ալեքսանդրիա տարհանվեց շուրջ 7500 հայ որբ։ Նրանց մեծ մասը հանձնվեց Ազգային խնամատարության և Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության հոգածությանը։
Նույն թվականի դեկտեմբերին Բասրայի վիլայեթի Նահր Օման գյուղի հայ գաղթականների ճամբարից 816 հայ որբ տեղափոխվեց Երուսաղեմ։ Նրանց դիմավորեցին Երուսաղեմի հայոց պատրիարք Եղիշե արքեպիսկոպոս Դուրյանը, ազգային գործիչներ և տեղի հայությունը։
ՓՐԿՈՒԹՅԱՆ ՄԵԾ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ
1922 թվականի փետրվարին Հալեպում «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» և հայկական պատվիրակության ներկայացուցիչները որոշեցին Թուրքիայի հարավային ու հարավարևելյան շրջանների որբերին տեղափոխել Սիրիա և Լիբանան, իսկ հյուսիսային և հյուսիսարևելյան շրջանների հայ որբերին՝ Հունաստան և Կովկաս։
Կեսարիայից, Կոնիայից, Սեբաստիայից, Տրապիզոնից և Սամսունից հայ և հույն որբերը նախ տեղափոխվեցին Կոստանդնուպոլիս, ապա՝ ծովով Հունաստան, որտեղ տեղաբաշխվեցին 13 որբանոցներում։
Այս փրկարար առաքելության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն Յակոբ և Էլիզաբեթ Քյունցլերները՝ «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» աշխատակիցները։
1922 թվականի ապրիլին նրանք կազմակերպեցին շուրջ 5000 հայ որբերի աննախադեպ տարհանումը։ Յակոբ Քյունցլերի զեկույցի համաձայն՝ Թուրքիայի հարավային և հարավարևելյան շրջաններից ընդհանուր առմամբ դուրս բերվեց շուրջ 8000 հայ երեխա, որոնք տեղավորվեցին Սիրիայի և Լիբանանի որբանոցներում։
ԶՄՅՈՒՌՆԻԱՅԻՑ՝ ԴԵՊԻ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆ
1922 թվականի սեպտեմբերին՝ Զմյուռնիայի կոտորածների ժամանակ, «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» աշխատակից Սառա Քորնինգի ջանքերով քաղաքից տարհանվեց շուրջ 5000 հայ և հույն որբ։ Ամերիկյան ռազմանավերով երեխաները տեղափոխվեցին Հունաստան։
Գ. Բարտոնի տվյալներով՝ միայն 1922–1923 թվականներին «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» գործունեության շնորհիվ Թուրքիայից Սիրիա, Լիբանան և Հունաստան տարհանվեց շուրջ 30 հազար հայ և հույն որբ, որոնցից 12 հազարը հայ երեխաներ էին՝ կայսրության հարավային և հարավարևելյան շրջաններից։
Այս պատմության մեջ յուրաքանչյուր թվի հետևում մի երեխա էր՝ առանց ծնողների, առանց տան, հաճախ՝ առանց անգամ սեփական անունը պաշտպանելու հնարավորության։
Եվ յուրաքանչյուր փրկված երեխա մի չընդհատված տոհմ էր, մի շարունակված սերունդ, մի փոքրիկ հաղթանակ՝ բնաջնջման դեմ։
Որբերին փրկելով՝ փրկում էին նաև ժողովրդի վաղվա օրը…
Նյութը ներկայացրեց՝ Ռուզաննա Գաբրիելյան
www.facebook.com/photo/?fbid=1460069649398220&set=pcb.2176601626398811
