Ուրհա(Եդեսիա) — աշխարհի հնագույն քաղաքը — Հայաստան
Այսօր մենք հերթական ճամփորդությունն ենք կատարելու դեպի մեր պատմության ակունքները՝ մի քաղաք, որի նշանակությունը Հայաստանի համար դժվար է գերագնահատել։ Խոսքը աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկի՝ հայտնի հայկական Ուրհա կամ Եդեսիա քաղաքի մասին է։
Այն Հայկական Հյուսիսային Միջագետքի առաջին կենտրոններից էր, որը հիմնադրվել է Ք․ա․ IV հազարամյակի մոտավորապես կեսերին՝ նախահայկական և քաղդեական ցեղերի կողմից։ Այն սկզբնապես կոչվել է Ուրուխու կամ Ուրսու՝ հին հայկական Օրեկ (Խորյան) անունից, այնուհետև քաղաքի անվանումը վերափոխվել է Ուրհայի (որով այն հանդես է գալիս հայոց ողջ պատմության ընթացքում), իսկ սեմա-արաբական ազդեցության տակ տառադարձվել է որպես Ուրֆա (որով և հայտնի դարձավ աշխարհին)։
Հելլենիստական շրջանում և ընդհուպ մինչև խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանը Ուրհան կոչվում էր Եդեսիա. հենց այս անվան տակ քաղաքում տեղի ունեցան Հայաստանի և ողջ աշխարհի համար բախտորոշ իրադարձություններ, որոնց մասին կխոսվի ստորև։
Օսմանա-թուրքական լուծը մինչև վերջերս պահպանում էր Ուրֆա անվանումը, սակայն վերջին տասնամյակներում փոխեց այն Շանլիուրֆայի՝ դրանով իսկ թուրքացնելով անունը և հեռացնելով այն հայկական Ուրհայից։
Ուրհա-Եդեսիան գտնվում է Հայկական Միջագետքում՝ Եփրատացիք գավառում (այսինքն՝ Մերձեփրատյան հողերում), Ծավդեացվոց սարահարթում (արաբական Ալ-Ջազիրա՝ Կղզի, այսպես են արաբներն անվանում ողջ Միջագետքը), ոչ բարձր Կրմանց կամ Կամուրջ (հայերեն քուրմ բառից) լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան ստորոտներում, հռչակավոր Խառանից դեպի հյուսիս։
Հնուց ի վեր Ուրհան հանդիսացել է հայ մշակույթի խոշորագույն կենտրոնը, ինչպես նաև Հայկական Միջագետքի և Հայկական Եդեսիայի թագավորության մայրաքաղաքը։ Եդեսիայի ամենահայտնի թագավորը Աբգար Մեծն էր, ով կառավարում էր I դարում։
Աբգար թագավորի անվան հետ է կապված քրիստոնեության սրբազան ավանդույթներից հնագույնը, որն առնչվում է ամենահարգի սրբություններից մեկին՝ այսպես կոչված Դաստառակին (չձեռագործված պատառիկ), հայերեն՝ Սուրբ Դաստառակ։
Ծանր հիվանդությունից տառապող Աբգարը, լսելով այն հրաշքների մասին, որոնք Հրեաստանում գործում էր Հիսուսը, իր քարտուղարին ուղարկեց նրա մոտ, որպեսզի նրան հրավիրի ապրելու Եդեսիայում, ինչպես նաև օգնի թագավորին բուժվել։
Հիսուսը, նախապես գիտենալով իր ճակատագիրը, պատասխանեց Աբգարի քարտուղարին, որ չի կարող հեռանալ Հրեաստանից, որտեղ իրեն աստվածային առաքելություն է վերապահված, սակայն մեծապես գնահատում է այն հավատն ու հարգանքը, որը դրսևորել է հայոց թագավորը։
Հենց Աբգարին էին ուղղված Հիսուսի հայտնի խոսքերն այն մասին, որ Մեսիային սեփական աչքերով տեսած մարդիկ չէին հավատում նրան, իսկ Աբգարը, չտեսնելով Հիսուսին ու նրա հրաշքները, հավատաց։
Թագավորի քարտուղարին Հիսուսն ասաց նաև, որ Աբգար թագավորի ժողովուրդը՝ հայ ժողովուրդը, աստվածընտիր է, քանզի մեծ է իր ազնվականության մեջ։ Ինչ վերաբերում է Աբգարի հիվանդությանը, ապա Հիսուսը թույլ տվեց քարտուղարին ուղեկցող նկարչին նկարել իր դիմանկարը և այն հասցնել թագավորին, որպեսզի վերջինս բուժվի։
Սակայն որքան էլ նկարիչը ջանում էր՝ ոչինչ չէր ստացվում։ Այդ ժամանակ Հիսուսը վերցրեց մի կտոր գործվածք և լվացվելուց հետո սրբեց դրանով դեմքը, և թաշկինակի վրա հրաշքով դրոշմվեց Մեսիայի կերպարանքը։ Այսպես մարդկությունը ստացավ մեծագույն սրբություններից մեկը՝ Սուրբ Դաստառակը կամ Անձեռակերտ պատկերը՝ Քրիստոսի կենդանության օրոք արված միակ դիմանկարով։
Ինչպես և քրիստոնեական շատ այլ սրբություններ (Լոնգինի գեղարդը, Սուրբ Գավաթը՝ Գրաալը, Տիրոջ Խաչափայտի մասունքը և այլն), Սուրբ Դաստառակը (ի դեպ, այն արժանապատվորեն կատարեց Աբգարին բուժելու իր առաքելությունը) բազում դժվարություններով բերվեց Հայաստան՝ աշխարհում առաջին քրիստոնեական երկիրը, աստվածաշնչյան Դրախտի երկիրը։
Ըստ առաջին, դեռևս չաղավաղված քրիստոնեական ավանդույթների՝ հենց աստվածընտիր հայ ժողովուրդն էր արժանի պահելու այս բոլոր սրբությունները իր օրհնյալ հողում, որպեսզի դրանք փոխանցի սերունդներին։
Սակայն պատմությունն այլ կերպ տնօրինեց։ Այսպիսով, Սուրբ Դաստառակը բարեհաջող հասցվեց Աբգար թագավորին՝ Ուրհա-Եդեսիա, և երկար դարեր պահվում էր այստեղ՝ պարսպապատերից մեկի մեջ որմնաշաղախված՝ պաշտպանելով քաղաքն ու հայ ժողովրդին փորձանքներից ու դժբախտություններից։
Խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանի ավարտից հետո Հայաստանը, առաջին անգամ բախվելով եվրոպական նենգությանն ու դավաճանությանը, մեն-մենակ մնաց մամլուքների գերակշռող հորդաների դեմ։
Սուրբ Դաստառակը հետագայում պահել մի քաղաքում, որը շուտով կգրավվեր օտարների կողմից, այլևս հնարավոր չէր։
Սրբությունը մեծագույն գաղտնիությամբ ու զգուշությամբ հասցվեց այնտեղ, որտեղ, ըստ ամենայնի, պետք է անձեռնմխելի ու անվտանգ մնար երկար դարեր՝ քրիստոնեական Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս։
Սակայն պատմությունը այստեղ էլ այն հանգիստ չթողեց. XV դարի կեսերին քաղաքին տիրեցին թուրքերը։ Եվ հայերը Սուրբ Դաստառակը տեղափոխեցին Եվրոպա, որտեղ այն մեծարանքով ու պահպանվածությամբ հսկվում է մինչև մեր օրերը՝ Ջենովայի նախկին հայկական եկեղեցում, որը քաղաքից հայ համայնքի հեռանալուց հետո անցավ կաթոլիկ իրավասության ներքո։
Հնագույն Ուրհայի պեղումները
Այդուհանդերձ, ջենովացիները թուրք չեն. եկեղեցու պատերին ամբողջությամբ պահպանվել են բազմաթիվ հայերեն արձանագրություններ, աբբահայրերը հիանալի տեղեկացված են եկեղեցու հայկական պատկանելության մասին և դրա ու այստեղ պահվող սրբության մասին պատմում են ծխականներին ու զբոսաշրջիկներին։
Սուրբ Դաստառակը պահվում է հատուկ շրջանակի մեջ, որը հագեցած է պահպանության ժամանակակից միջոցներով, և չափազանց հազվադեպ է դուրս բերվում ցուցադրության։ Ձեր խոնարհ ծառան, հայկական «Կիլիկիա» նավի վրա բոցման եղած ժամանակ, ողջ անձնակազմի հետ միասին այցելել է Ջենովա 2004 թվականին և արժանացել հատուկ պատվի՝ սեփական աչքերով տեսնելու Սուրբ Դաստառակը։
Ի դեպ, վերջերս մեր օրերի ամենաարժանավոր հայ քաղաքական գործիչներից մեկը և Դաշնակցություն կուսակցության ղեկավարներից Վահան Հովհաննիսյանը, ով վաղաժամ հեռացավ կյանքից, հրատարակեց, իմ կարծիքով, ժամանակակից հայ գրականության ամենահաջողված գործը՝ նվիրված Սուրբ Դաստառակին՝ «Մանդիլիոն» պատմագեղարվեստական վեպը՝ ներկայացնելով իր տեսակետը Պատառիկի պատմության և պահպանման վայրի վերաբերյալ։
Որպես ոչ լիրիկական շեղում՝ փոքր-ինչ մշուշոտ ենթատեքստով, ուզում եմ ընթերցողներին հիշեցնել աստվածաշնչյան տեքստերում առկա մի անհամապատասխանության մասին։
Հիսուսը Երուսաղեմում հայտնվեց իր կյանքի 33-րդ տարում՝ լինելով հիանալի կրթված և տիրապետելով մի քանի լեզուների։
Աստվածաշնչում ուղղակի տեղեկություններ չկան մինչ այդ նրա ապրած կյանքի մասին, սակայն տարբեր ձեռագրերում ու տեքստերում կան անուղղակի ակնարկներ այն մասին, որ նա կրթություն է ստացել ոչ թե այլուր, այլ հենց հայկական Ուրհայում՝ Եդեսիայում, որն ուներ հիանալի դպրոցներ և հարուստ գրադարան։
Եվ Մեսիայի մայրենի լեզուն արամեերենն էր՝ կարդացեք՝ հայերենը (գրեթե բառացի կրկնությունը եզրակացության այլ ընտրություն չի թողնում՝ Արամեն Հայկ Նահապետի սերունդներից էր, Հայաստանի Հայկազունի դինաստիայի թագավորներից մեկը)։
Աբգար թագավորի և Հիսուսի ցնցող պատմությունից մի քանի դար անց Ուրհա-Եդեսիան կրկին առաջին պլան է մղվում հայոց պատմության մեջ։ Հենց այստեղ՝ վերականգնվող հայկական այբուբենի ամբողջական ձևավորման և գեղագրական բազայի ստեղծման համար IV դարի վերջին – V դարի սկզբին ուղևորվեց Մեսրոպ Մաշտոցը։
Հենց Եդեսիայի հայկական դպրոցներն ու հռչակավոր գրադարաններն ձգեցին իմաստուն ու մեծ գիտնականին, ում նպատակն էր աշխարհի հնագույն այբուբեններից մեկի վերջնական ձևավորումը, ինչը նա արեց իսկական հանճարեղությամբ։
Ուրհայի հայկական թաղամասը 1906 թվականին
Հենց Ուրհայում էր Մաշտոցը հույս ունենում գտնել հայերեն լեզվով գրքեր, որոնց մասին նա շատ էր լսել, այդ թվում՝ հայտնի Դանիել եպիսկոպոսից։ Սակայն, շատ զարմանալի զուգադիպությամբ, Մեսրոպի ժամանումից բառացիորեն մեկ շաբաթ առաջ քաղաքում խոշոր հրդեհ է բռնկվում, որը, ի թիվս այլ բաների, իհարկե, հիմնահատակ կործանում է հռչակավոր գրադարանը։
Դե, հայոց լեզվի, գրի, կրոնի և առհասարակ մշակույթի հնագույն շերտերի նպատակաուղղված ոչնչացման պատճառների ու հետևանքների մասին խոսակցությունն առանձին է․․․
Մաշտոցը, ինչևիցե, իրականացրեց իր առաքելությունը՝ թե՛ Եդեսիայում, թե՛ մոտակայքում՝ Եփրատի ափին գտնվող Սամոսատում (հնագույն Արմեն-Ուրիմն, որն այժմ ջրասույզ է եղել ջրամբարի պատճառով)՝ աշխարհի հնագույն գրերից վերստեղծելով իր տիեզերական համակարգվածությամբ կատարյալ այբուբենը։
Ի դեպ, ճշմարտությունն, ի վերջո, որքան էլ թաքցված ու աղավաղված լինի, դուրս է գալիս Աստծո լույս աշխարհ։ Դրա վկայությունն է այն փաստը, որ այս տարի Ուրհայի՝ հնագույն Ուրուխուի (շումերա-բաբելոնյան Ուրի և Ուրուկի նախատիպը, այժմ թուրքերեն՝ Գյոբեկլի Թեփե) հնավայրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է Աբգար թագավորի և նրա ընտանիքի անդամների դամբարանը։
Այնինչ, որոշ կեղծ հայագետներ մինչ օրս Աբգարին և Հայկ Նահապետին համարում են հորինված, այլ ոչ թե պատմական կերպարներ․․․
Ուրհա-Եդեսիայի, ինչպես և ողջ Հայաստանի պատմությունը, ի թիվս այլոց, մեր սերնդին է հասցրել այս քաղաքի ծնունդ, XII դարի հայ ժամանակագիր-պատմիչ Մատթեոս Ուռհայեցին։
Ընդհուպ մինչև 1915 թվականը Ուրհան մնում էր հայ գիտության և մշակույթի խոշորագույն կենտրոնը. այստեղ XX դարի սկզբին գործում էին 15 հայկական դպրոց, երեք եկեղեցի՝ Սուրբ Ծոբ կամ Սոփի (սլավոնական լեզուների Սոֆիա և սեմական լեզուների Սուֆի, հիմնադրվել է I դարում Աբգար թագավորի կողմից), Սուրբ Հովհաննես և Սուրբ Սարգիս։
Քաղաքում եղած 15 մզկիթներից 10-ը նույնպես նախկին հայկական եկեղեցիներ են՝ վերափոխված XII-XVII դարերում։
Ուրհայում բնակվում էր մոտ 35 հազար հայ։ 1895 և 1915 թվականներին ուրհահայերը անօրինակ հերոսություն դրսևորեցին թուրքական հրոսակախմբերի դեմ ինքնապաշտպանության ժամանակ։
Ուրհայի հռչակավոր ինքնապաշտպանությունը 1915 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին գլխավորում էին Մկրտիչ Յոթնեղբայրյանը և ուրիշներ։
Թուրքական հրետակոծությունները ավերեցին գրեթե բոլոր 2300 հայկական տները, մնացած գույքը ոչնչացրեցին հենց իրենք՝ հայերը, ովքեր որոշել էին մինչև մահ կռվել։
Հոկտեմբերի 23-ին ողջ մնացածները ընկան վերջին մարտում, 15 հազար կանայք և երեխաներ աքսորվեցին Դեր Զոր։ Սակայն ինքնապաշտպանության ընթացքում ոչնչացվեց ավելի քան երկու հազար ասկյար, մեծ քանակությամբ տեխնիկա ու զինամթերք։
Այժմ Աշտարակի մոտ հիմնադրվել է Նոր Եդեսիա գյուղը, որտեղ կանգնեցված է հուշարձան՝ Ուրհայի ինքնապաշտպանության հերոսներին։



Գրիգոր Բեգլարյան
http://urbattert.am/%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0…/…