ՄԵՐ ՈՒՂԻՆ – Բրիտանիա պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարեցին Օսմանեան Կայսրութեան դէմ – Նազարեթ Պէրպէրեան
05 ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2023 – – ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ – ՆԱԽՈՐԴ ՅՕԴՈՒԱԾԸ:
ՄԵՐ ՈՒՂԻՆ
Հին Էջեր, Ապրող Էջեր
ՅՈՒՇԱՏԵՏՐ
5 ՆՈՅԵՄԲԵՐ 1914.
Ֆրանսա եւ Մեծն Բրիտանիա պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարեցին Օսմանեան Կայսրութեան դէմ
Ն. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ
109 տարի առաջ, 5 Նոյեմբերի օրը, Ֆրանսա եւ Մեծն Բրիտանիա պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարեցին Օսմանեան Կայսրութեան դէմ, որուն իթթիհատական կառավարութիւնը արդէն նետուած էր Առաջին Աշխարհամարտի արիւնալի ոլորապտոյտին մէջ՝ Գերմանիոյ եւ անոր զինակից Կեդրոնի Ուժերուն կողքին դիրք բռնելով։
Ատկէ երեք օր առաջ, 2 Նոյեմբերին, Ֆրանսայի եւ Բրիտանիոյ հետ զինակցաբար Դաշնակից Ուժերը գլխաւորող Ռուսաստանը արդէն պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարած էր Թրքական Պետութեան դէմ, որուն իթթիհատական ղեկավարութիւնը 28 Հոկտեմբերին պաշտօնապէս պատերազմի փող հնչեցուցած էր Ցարական Կայսրութեան դէմ։
Շղթայակապ իրարու հետեւած պատերազմի այդ պաշտօնական յայտարարութիւնները – երբ խնդրոյ առարկայ պետութիւնները իրողապէս պատերազմի մէջ էին արդէն իրարու դէմ – բարացուցական նշանակութիւն ունեցան Առաջին Աշխարհամարտի բռնկման ու ծաւալման ընթացքը բացատրելու իմաստով։
*
* *
Առաջին Աշխարհամարտը կանխած ժամանակաշրջանը, աւելի քան երեք տասնամեակ, անընդհատ սրած էր հակասութիւնները Հին Աշխարհին ճակատագիրը ըստ կամս տնօրինող մեծ տէրութեանց միջեւ։
Պարբերաբար բռնկած էին տեղական բնոյթի պատերազմներ, որոնք վէճերը հարթելու փոխարէն՝ անլոյծ մնացած հարցերու գորդեան հանգոյց մը առաջացուցած էին՝ ազգային ազատագրութեան խարոյկը վառելով Ծայրագոյն Արեւելքէն մինչեւ Հիւսիսային Ափրիկէ, Միջին Արեւելքէն մինչեւ Պալքաններ։
Յատկապէս Պալքանները կը հանդիսանային պայթելու պատրաստ վառօդի տակառ մը, որովհետեւ 1913ի Պալքանեան Պատերազմը ծանրագոյն հարուած հասցուցած էր Եւրոպական մեծ տէրութիւններէն երկու միապետութեանց՝ Աւստրօհունգար եւ Օսմանեան Կայսրութեանց։
Նոյն Պալքաններէն ալ բռնկեցաւ Առաջին Աշխարհամարտը 28 Յունիս 1914ին, երբ սերպ ազգայնական յեղափոխական մը ահաբեկեց Աւստրօհունգար Կայսրութեան գահաժառանգ Ֆերտինանտ իշխանը։
Գահաժառանգի ահաբեկումին անմիջապէս հետեւեցան պարագայական ռազմական ընդհարումներ, որոնք ախտանշանն էին տասնամեակներով կուտակուած Հին Աշխարհի հակասութիւնները՝ գաղթատիրական մրցապայքարը զինու զօրութեամբ լուծելու մեծապետական հիւանդութեան։
*
* *
Հակադիր ճամբարներու՝ Կեդրոնի եւ Դաշնակից Ուժերու վերածուած Եւրոպական վեց մեծ պետութիւններու միջեւ սկսած իրողական պատերազմը շուտով եւ պաշտօնապէս արիւնալի ու աշխարհածաւալ իր մսաղացին մէջ առաւ ատենի 52 պետութիւններէն 35ը, աւելի քան 70 միլիոն զինուոր հաշուող բանակներ իրարու դէմ կռուի դաշտ նետելով եւ 15 միլիոն զոհ խլելով։
Հայ մարդուն յատկապէս կը յուզէ Առաջին Աշխարհամարտի ողբերգական ընթացքը այսպէս կոչուած Արեւելեան Ճակատին վրայ, ուր Իթթիհատական Եռապետութիւնը (Էնվեր, Թալաաթ եւ Ճեմալ) 2 Օգոստոս 1914ին Գերմանիոյ հետ ստորագրեց զինակցութեան գաղտնի համաձայնագիր մը եւ գործնապէս միացաւ Աշխարհամարտին, առանց որ պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարէ Դաշնակիցներուն դէմ։
Թէեւ 109 երկար տարիներ անցած են այդ ժամանակներէն ասդին, այդուհանդերձ՝ ինչպէս Թրքական Պետութեան, նոյնպէս եւ Մեծապետական Ուժերուն դրսեւորած այդ շրջանի շահամոլ ու անսկզբունք քաղաքական վարքագիծը կը շարունակուի մինչեւ այսօր։
Իբրեւ այդպիսին, յատկապէս Թրքական Պետութիւնը իր ՈՃՐԱԳՈՐԾ բնոյթով ճանչնալու առումով, Առաջին Աշխարհամարտի պատմութիւնը խորապէս ուսանելի, այլեւ այժմէական ու դաժան դասերու ամբողջ շարք մը արձանագրած է։
Թէ՛ պատերազմի տարիներուն, թէ՛ անոր հետեւած անմիջական կամ ապագայ բոլոր փուլերուն, Թրքական Պետութեան որդեգրած այլամերժ կողնորոշումներն ու գործած ցեղապաշտական ոճիրները միշտ ալ անպատիժ մնացած են եւ, առ այսօր, բերուած չեն ԱՐԴԱՐԱԴԱՏ Հաշուետուութեան ու Դատաստանի առջեւ ։
*
* *
Պատմական այդ դասերու շարքին յատուկ կարեւորութիւն ունի, որոշապէս Հայկական Հարցին նկատմամբ, նաե՛ւ մեծապետական աշխարհին ցուցաբերած երկու չափ եւ երկու կշռի պատեհապաշտ վարքագծին ախտաճանաչումը։
Հայկական Ցեղասպանութեամբ սկսած, հայոց հայրենիքի աւելի քան երկու երրորդին բռնագրաւումով շարունակուած եւ նորաստեղծ Հայաստանի անկախութեան կործանումով ու խորհրդայնացումով աւարտած պատմական այդ ժամանակաշրջանը բաւարար լոյս կը սփռէ նաեւ մեր ներկային՝ հայ ժողովուրդին եւ հայոց հայրենիքին դիմագրաւած այսօրուան վտանգներուն վերաբերեալ։
Թրքական Պետութիւնը կը շարունակէ արհամարհել Միջազգային Օրէնքի եւ Մարդկային Իրաւանց բոլոր իրաւականոնները՝ շրջափակման մէջ պահելով վերանկախացեալ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ արգելակելով անոր լիարժէք զարգացման թափը։
Աւելի՛ն․ Թրքական Պետութիւնը կը շարունակէ Հայոց Ցեղասպանութեան մերկապարանոց ուրացումին ծառայեցնել շրջանային հզօր ուժի իր հնարաւորութիւնները։ Անգարա կ՛աշխատի ամէն գնով ապահովել Մեծապետական Ուժերու ծածուկ կամ բացայայտ մեղսակցութիւնը՝ ի սպաս հակահայ իր շարունակուող քաղաքականութեան։
*
* *
Պատմութեան արձանագրած Առաջին Աշխարհամարտի դաժանագոյն դասերուն շարքին այսօր արդէն գաղտնիք չէ, որ 1913ի Պալքանեան Պատերազմին անփառունակ պարտութիւն կրած եւ Պալքաններէն վերջնականապէս դուրս մղուած Օսմանեան Կայսրութիւնը 1914ին կը գտնուէր արդէն իր վերապրումը ապահովելու համար կենաց-մահու կռիւ մղող մեծ տէրութեան մը օրհասական կացութեան մէջ։
Թրքական Պետութիւնը կը դիմագրաւէր ամբողջական կազմալուծման ու պետական քայքայման ստոյգ վտանգը։
Ան պատրաստ էր ամէն միջոցի դիմելու՝ գոնէ ներքնապէս ինքզինք ամուր պահելու համար։
Այդպէ՛ս, կայսերապետական սնափառութեամբ եւ ազգայնամոլութեամբ վարակուած Թուրք Պետական Մտածողութիւնը, ծանրօրէն խոցուած կատաղի գազանի մը նման, իր ներքին ամրութիւնը ապահովելու կոչուած ռազմավարական երաշխիք մը նկատեց արեւելեան նահանգներու եւ Կիլիկիոյ հայութեան ֆիզիքական բնաջնջումը։
Այդպէս ալ եղաւ։
Արեւելքէն ու Հարաւէն յառաջացող Դաշնակիցներու՝ ֆրանսական, բրիտանական եւ ռուսական զօրքերու դէմ պատերազմական գործողութիւնները պատրուակելով, Իթթիհատական Իշխանութիւնը ձեռնամուխ եղաւ հայերու տեղահանութեան, որ յարմարագոյն եղանակն էր հայ ժողովուրդի բնաջնջման ԹՐՔԱԿԱՆ՝ Համիտեան Դարաշրջանէն եկող ՀԱՅ ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹԵԱՆ ԿՈՐԾԱՆՄԱՆ պետական մեծ ոճիրի ծրագիրը գործադրելու համար։
Թրքական Պետութեան ՑԵՂԱՍՊԱՆԱԿԱՆ այդ ՔԱՅԼԻՆ ամբողջական գիտակցութիւնը ունէր մեծապետական Եւրոպան։
Համիտեան կոտորածներն ու 1909ի Կիլիկեան ջարդը բաւարար էին՝ քաղաքականապէս մանուկն անգամ մղելու այն սթափ գնահատանքին, որ 1913ի Պալքանեան Պատերազմէն ետք ներկայացող համաշխարհային ցնցումի առաջին առիթն իսկ Թրքական Պետութիւնը պիտի ծառայեցնէր հայ ժողովուրդէն ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ միջոցաւ «ՁԵՐԲԱԶԱՏՈՒԵԼՈՒ» իր ԱՀԱՒՈՐ ՈՃԻՐի ծրագրին գործադրութեան։
[Avec l’autorisation de l’Armenian National Institute.]
*
* *
Յամենայնդէպս՝ եթէ Գերմանիան մեծ զինակիցն էր Թուրքիոյ եւ պատճառ ունէր խոչընդոտ չկանգնելու թրքական ոճրագործութեան, Դաշնակիցներ Ռուսաստանը, Ֆրանսան եւ Մեծն Բրիտանիան, Նոյեմբեր 1914ի այդ օրերուն պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարելով Օսմանեան Կայսրութեան դէմ, որեւէ պատճառ չունէին անտարբերութեամբ նայելու հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուող ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ։
Ընդհակառակն՝ Դաշնակից Ուժերը ամէն պատճառ ունէին թումբ կանգնելու Թրքական Ոճիրին։
Բայց պատմութիւնը եկաւ արձանագրելու, որ թէ՛ Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքին, թէ՛ այնուհետեւ՝ պատերազմական աւարը իրենց միջեւ բաժնուելու ժամանակ, Մեծապետական Ուժերը միայն խօսքով զօրավիգ կանգնեցան հայ ժողովուրդի ԱՐԴԱՐԱԳՈՅՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ՝ պարզապէս «շրթունքի տուրք» վճարելով ԻՐԱՒԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳ հաստատելու իրենց իսկ կողմէ ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԱԾ ՊԱՐՏԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ ՈՒ ՅԱՆՁՆԱՌՈՒԹԵԱՆ։
Աւելի՛ն. Դաշնակիցները դաւադիր մեղսակիցները դարձան Քեմալական Թուրքիոյ ստեղծման ու հզօրացման, նախ՝ ոտնակոխելով հայ ժողովուրդին իրաւունքները, ապա՝ մինչեւ մեր օրերը անպատիժ ձգելով Թուրքիոյ կողմէ Հայկական Ցեղասպանութեան ուրացումն ու Հայաստանը ամէն գնով խեղդամահ դարձնելու Թրքական Պետութեան նորօրեայ քայլերը։
*
* *
5 Նոյեմբեր 1914ի պատմական այս դասերը լուսարձակի տակ առնելով՝ Հայ Ժողովուրդը այսօր ամէն հիմք, պատճառ եւ իրաւունք ունի վերապահութեամբ ու ծառացումով դիմաւորելու թրքական պետութեան եւ մեծապետական աշխարհին կողմէ իրեն հրամցուող արիւնալի անցեալը մոռնալու եւ բարի-դրացիական յարաբերութեանց նոր էջ բանալու կեղծ, այլեւ սուտ ու նենգ յորդորներն ու թելադրանքները։
Հայ Ժողովուրդը պատմական դառնաղէտ փորձառութիւնը ունի կտրականապէս ՉԱՆՍԱԼՈՒ եւ ՄԵՐԺԵԼՈՒ յատկապէս իբր ՀայեւԹուրք Մերձեցման ու Հաշտեցման գովքը հիւսող մեծապետական սին քարոզները։
Մեծապետական Ուժերու քարոզած ազատ ու կայուն, ժողովրդավարական եւ խաղաղ տարածաշրջանի իրականացման համար իսկ, ԱՌԱՋԻՆ ՀԵՐԹԻՆ Թրքական Պետութիւնը ՀԱՇՈՒԵՏՈՒՈՒԹԵԱՆ պէտք է կանչուի իր գործած ոճիրներուն համար եւ դրուի անխուսափելի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄը կատարելու պարտաւորութեան տակ։
Ի վերջոյ յատկապէս Մեծապետական Աշխարհը ԻՐԱՒՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ անտեսելու, որ տարածաշրջանէն ներս Թրքական Պետութիւնը՝ իր գործած ոտնձգութիւններով, ինչպէս նաեւ ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին իր հրահրած ազգային ու կրօնական հակամարտութիւններով՝ փաստօրէն կը շարունակէ առաւելագոյնս օգտուիլ Մեծապետական Տէրութեանց ներքին մրցապայքարներէն, որպէսզի յագուրդ տայ Օսմանեան Դարաշրջանի մեծապետական ուժի իր դիրքերը հնարաւորինս վերականգնելու․․․ ՑՆՈՐԱՄՏԱԿԱՆ ԱԽՈՐԺԱԿՆԵՐՈՒՆ։
*
* *
109 տարի առաջ, Նոյեմբեր 5ին, Թրքական Պետութեան դէմ պաշտօնապէս պատերազմ յայտարարելով, հին աշխարհը ղեկավարող Դաշնակից Ուժերը առաջնորդուեցան միայն Օսմանեան Կայսրութեան «աւար»ը իրենց միջեւ բաժնուելու պատեհապաշտութեամբ եւ կարճատեսութեամբ։
Հետեւանքը եղաւ առաջին հերթին հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուած Մեծ Ցեղասպանութիւնը՝ Հայաստանի երկու երրորդին բռնագրաւումով եւ ընդհանրապէս Հայ Ազգի Պետական Ամբողջականութիւնը ԿՈՐԾԱՆԵԼՈՒ ՄՈԼՈՒՑՔՈՎ։ Աւելի՛ն․ յոյն, քիւրտ, ասորի եւ արաբ ժողովուրդները եւս իրենց արիւնէն ու հողերէն ծանրագոյն գին վճարեցին Մեծապետական այդ գաղթարար ԱԼԱՆ-ԹԱԼԱՆին։
Ամբողջ դար մը ԼՌՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՈՒՐԱՑՄԱՆ ԾԱՆՐԱԳՈՅՆ ՎԱՐԱԳՈՅՐ քաշուեցաւ այդ բոլորին վրայ։
Բայց ԱՅԴՈՒՀԱՆԴԵՐՁ՝ ՈՉԻՆՉ ՄՈՌՑՈՒԵՑԱՒ։
Ամբողջ տասնամեակներ Մերձաւոր Արեւելքը շարունակեց մնալ պայթումի միշտ պատրաստ վառօդի տակառը…
Այսօրուան պայթումները թէեւ մասնակի կը թուին ըլլալ, այդուհանդերձ՝ ի վերջոյ կրնան յանգիլ ամբողջական պայթումի, եթէ 21րդ դարուն ալ քաղաքակիրթ մարդկութիւնը ի վիճակի չըլլայ, արդար Օրէնքի եւ Իրաւունքի միջոցաւ, սանձ դնելու Մեծապետական Պատեհապաշտութեան՝ յատկապէ՛ս Թրքական Պետութեան ազգայնամոլութեան, որուն ձեռքերը տակաւին արիւնոտ են…
Եւ դեռ Դատ ու Դատաստանի առջեւ բերուած չէ ԹՐՔԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆը։
Նազարեթ Պէրպէրեան
