Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Ազրպէյճանի Թաթերու Ինքնութեան Հարցեր Եւ Հայ Թաթերը – ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
10 ՅՈՒՆՈՒԱՐ 2024 – ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ – ԵՐԿԻՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ – ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԷՋԷՐ:
ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ – Կարդալ նաեւ՝ ՆԱԽՈՐԴ ՅՕԴՈՒԱԾԸ:
Աղուանքի կամ ներկայ Ազրպէյճանի բնիկ ցեղերուն մէջ իրենց ուրոյն տեղը ունին ընդհանուր թաթ անունով կոչուող ազգագրական խմբաւորումները, որոնցմէ են հայ թաթերը:
Կրօնական պատկանելիութեան հիմամբ թաթերը երեք խմբաւորումներու բաժնուած են` իսլամ, քրիստոնեայ եւ յուդայական:
* * *
Թաթերը Աղուանքի բնիկ ցեղերու հիմնական այն ենթաշերտն են, որոնք ձեւաւորած են այսպէս կոչուած «ազերի ժողովուրդ»¬ի մարդաբանական հիմնական միջուկը:
Ընդհանուր առմամբ, թաթ արտայայտութիւնը եկուոր քոչուոր թուրքերուն կողմէ բնիկ նստակեաց ցեղերուն տրուած անուանումն է, որ նկատուած է իբրեւ արհամարհական արտայայտութիւն:
Թուրք բառարանագիր Մահմուտ Քաշկարի ԺԱ. դարուն, «Տիուան լուղաթ աթ-թուրք» բառարանին մէջ յիշած է թաթերը` իբրեւ ոչ թուրք հաւաքականութիւններու ընդհանուր անուանում:
Եկուոր քոչուոր թուրքերը թաթ կոչած են ոչ միայն Աղուանքի, այլեւ Տաղստանի, Ատրպատականի եւ Խորասանի բնիկ նստակեաց ցեղերը: Ներկայ Ազրպէյճանի մէջ ապրող թաթերուն համար այս անուանումը առաւելաբար հաւաքական նշանակութիւն ունի եւ թաթ եզրին զուգահեռ կը նշուի տեղական ցեղային ինքնանուանումը` ֆարսի, դաղլի, լոհիջոնի:
Թաթերը, ըստ կրօնքի, երեք խմբաւորումներու բաժնուած են. ա) իսլամ թաթեր, բ) հայ քրիստոնեայ թաթեր եւ գ) յուդայական թաթեր կամ լեռնային հրեաներ, որոնք ծանօթ են նաեւ ջուհուրներ անունով:
Մինչեւ Ազրպէյճան անունով արհեստածին պետութեան կազմաւորումը թաթերը հոծ զանգուածով կեդրոնացած էին Ապշերոնի թերակղզիին, Շամախիի եւ Ղուբայի երկրամասերուն ու Խիզիի շրջանին մէջ: Այդ շրջաններուն մէջ թաթարները եղած են փոքրամասնութիւն:
Պետերբուրգի համալսարանի փրոֆեսէօր Իլիա Պերեզին 1850¬ին հրատարակած «Ճանապարհորդութիւն ի Տաղստան եւ Անդրկովկաս» աշխատութեան մէջ կը գրէ. «Պաքուի նահանգը բնակեցուած է մեծ մասամբ շիի դաւանանքի իսլամներով: Պաքուի միայն վեց գիւղերը թրքական ցեղերով բնակեցուած են: Մնացեալ բոլոր բնակավայրերուն մէջ պարսիկներ կ՛ապրին: Քաղաքին մէջ, բացի ռուս ծառայողներէն, կան մինչեւ երկու հարիւրի հասնող հայկական տուներ: Պաքուի ամբողջ պարսկական բնակչութիւնը յատուկ պարսկական բարբառով` թաթերէնով կը խօսի, որ կը գործածուի նաեւ Տաղստանի տարբեր վայրերու մէջ»:
Ռուսական վիճակագրական 1894¬ի տուեալներու համաձայն Կովկասի մէջ 124.693 թաթ կ՛ապրէր, որուն 118,165¬ը Պաքուի նահանգին եւ 3.609¬ը Տաղստանի մէջ:
Ազրպէյճան կոչուող պետութեան կազմաւորման եւ «ազերի ժողովուրդ»¬ի ձեւաւորման զուգահեռ, վիճակագրական տուեալներ շարունակաբար նուազեցուցած ցոյց տուած են թաթերուն թուաքանակը:
Խորհրդային 1926¬ի վիճակագրական տուեալներու համաձայն Խորհրդային Միութեան մէջ 28.705 թաթեր կ՛ապրէին, որուն 28,443¬ը Խորհրդային Ազրպէյճանի, մնացեալները` Տաղստանի մէջ: Միաժամանակ կը նշուէր, որ Խորհրդային Ազրպէյճանի մէջ 38,327 թուրքերու մայրենի լեզուն թաթերէնն է:
Խորհրդային 1979¬ի մարդահամարի տուեալներու համաձայն երկրին մէջ 22,441 թաթեր կ՛ապրէին, որուն մեծամասնութիւնը` Խորհրդային Ազրպէյճանի մէջ:
Ազրպէյճանական ներկայ պաշտօնական տուեալներու համաձայն թաթերուն թիւը կը գնահատուի շուրջ 25 հազար հոգի: Սակայն ոչ պաշտօնական տուեալներ անոնց թիւը կը գնահատեն աւելի քան մէկ միլիոն հոգի: Անոնցմէ շատեր պարտադրաբար դարձած են թրքախօս, բայց պահած են իրենց ազգային ենթագիտակցութիւնը:
* * *
Թաթերէնը կամ կովկասեան պարսկերէնը իրանական լեզուներու հարաւ-արեւմտեան ենթաճիւղին պատկանող լեզու է, բաղկացած` շարք մը բարբառներէ:
Թաթերէնը իր կարգին պայմանականօրէն գլխաւոր երկու ճիւղերու բաժնուած է. հիւսիսային կամ ներկայ Ազրպէյճանի թաթերէն եւ հարաւային կամ իրանեան Ատրպատականի թաթերէն:
* * *
Շիի դաւանանքի հետեւորդ իսլամ թաթերը ցեղային երեք խմբաւորումներէ բաղկացած են. ֆարսի, դաղլի եւ լոհիջոնի:
Ֆարսիները կեդրոնացած են Ապշերոնի մէջ եւ կը նկատուին Աքեմենեան եւ Սասանեան հարստութեանց ժամանակներէն Կովկասի մէջ բնակող պարսիկներու շառաւիղներ:
Դաղլիները (կը նշանակէ լեռնական) կեդրոնացած են երկրին հիւսիս-արեւելեան Տեւեչի եւ Սիազան գաւառներուն մէջ:
Լոհիջոնիները Մեծ Կովկասի հարաւային լանջին գտնուող Լոհիջ (Լահիջ) գիւղի բնիկներ են:
Յուդայական թաթերը Սասանեան հարստութեան ժամանակներէն Կովկաս հաստատուած հրեաներու շառաւիղներ են եւ ջուհուրի լեզուն կը խօսին, որ պարսկերէնի բարբառ կը նկատուի: Անոնց կեդրոնը Գրմըզը Գասապա (կարմիր քաղաք) գիւղն է երկրին հիւսիս-արեւելեան Ղուբայի գաւառին մէջ:
* * *
Թաթերը տոհմական միութիւններու բաժնուած են. կան տոհմական միութիւններ, որոնց մէկ մասը իսլամ է, միւս մասը` հրեայ, որոնք սակայն պահպանած են տոհմական կապերը: Կովկասեան թաթարները յաճախ իսլամ թաթերը անուանած են եհուտի կամ ջհուդ, այսինքն` հրեայ:
Տոհմական միութիւնները մեծ ազդեցութիւն ունին թաթերու հասարակական եւ տնտեսական կեանքին մէջ:
Ամէնէն աւելի ազդեցիկ նկատուած է Ապշերոնի տոհմական միութիւնը: Ապշերոն (պարսկերէն ապ` ջուր, շորան` աղի) թերակղզին, Կասպից ծովու արեւմտեան ափին, 60 քիլոմեթր երկարութեամբ եւ մինչեւ 30 քիլոմեթր լայնքով, անոնց օրրանն է: Թերակղզիին հարաւը Պաքուն է, հիւսիսը` Սումկայիթը: Ապշերոնցիներուն գլխաւոր հարստութիւնը հինէն ի վեր եղած է ձուկի արդիւնաբերութիւնը, որուն շնորհիւ ալ անոնք տնտեսական եւ քաղաքական ազդեցիկ կապեր ու գործառնութիւններ հաստատած են: Ապշերոնցիներուն մէջ իսլամ թէ հրեայ հատուածները միշտ համերաշխ գործած են:
* * *
Հայ թաթերը կամ թաթ լուսաւորչականները Աղուանքի բնիկ եւ արցախցի հայեր են, որոնք թաթերէնը ընդունած են իբրեւ մայրենի լեզու:
Աղուանքի վրայ պարսկական դարաւոր տիրապետութեան պայմաններուն տակ պարսկերէն լեզուն եւ մշակոյթը տարածուած էր բնիկ ժողովուրդներուն, նաեւ` հայերուն մէջ: Երկլեզու եւ կամ պարսկախօս դարձած բայց իրենց քրիստոնէական հաւատքը պահած հայերը ճանչցուած են իբրեւ հայ թաթեր:
Սեֆեւիներու անկումէն ետք Կովկաս դարձաւ ռուսերու, օսմանցիներու, լեզգիներու եւ պարսիկներու յարափոփոխ ազդեցութեան գօտի, սակայն անջնջելի մնացին երկրամասին վրայ պարսկական մշակոյթի ու պարսկերէնի, պարսկական ներկայութեան հետքերը:
Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեան, իր «Աղուանից երկիր եւ դրացիք» աշխատութեան մէջ կը գրէ. «Պարսիկներն թողած են պարսիկ ժողովուրդ, որք բնակւում են թէ՛ բոլոր քաղաքներում եւ թէ՛ դաշտային գաւառներում»:
Աղուանքի հայերուն մէջ լայնօրէն տարածուած էր պարսկախօսութիւնը: Այսպէս, Մեսրովբ արքեպիսկոպոս Սմբատեանց շամախեցի Լալայեանց տոհմի պատմութիւնը ներկայացնելով կ՛ըսէ, որ 1730-ական տարիներուն պարսկական խանութեան ժամանակ հայերէն լաւ իմացող ուսեալ քահանայի պահանջ եղած է:
Պարսկախօսութեան տարածուած ըլլալու ապացոյց են հայատառ պարսկերէն ձեռագիր աւետարանները եւ անոնց յիշատակարաններու տեղեկութիւնները:
Շիրվանի հայաբնակ բոլոր բնակավայրերուն` Շամախիի, Հնղարի, Մադրասայի, Սաղիանի, Զարխուի, Փախրաքիւչիի, Տուարշէնի, Ղաջարի, Թալիշի, Գիւրջիլարի, Քիլվարի, Խաչմասի, ինչպէս նաեւ Գանձակի մէջ հայերէն տեղական բարբառին զուգահեռ կամ հաւանաբար աւելի լաւ տիրպապետած են նաեւ պարսկերէնի գրական տարբերակին: Հայ բնակչութիւնը, լաւապէս հասկնալով գրական պարսկերէնը եւ ունենալով սեփական հայերէն բարբառը, խօսած է նաեւ պարսկերէնի տեղական բարբառով, որ եղած է դրացի պարսկախօս բնակչութեան հետ շփման միջոց:
Կարգ մը գիւղերու բնակիչներ դժուարութեամբ հայերէն կ՛արտայայտուէին կամ առհասարակ հայերէն չէին խօսեր, բայց հայկական եկեղեցի կը յաճախէին եւ կը պաշտէին Գրիգոր Լուսաւորչի կրօնքը:
Հետագային, հայկական ծխական դպրոցներ բացուեցան եւ կարելի եղաւ պարսկերէնին ու նաեւ թրքերէնին զուգահեռ հայերէնը պահպանել:
Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեան կը գրէ. «Դարբանդի, Ղուբայի, Բագուի, Շամախու, Շաքուայ եւ սոցա գաւառների (բացի Կապաղակից) հայերէն ընդհանուր տիրող բարբառն է Արցախի այժմեան գործածական լեզուն, քանզի ինչպէս գիտենք կանխաւ բնակչաց ամենամեծ մասն գաղթած եւ տեղափոխուած են Արցախից: Սպահանից, Խոյից եւ Թեհրանից եկողներ նոյնպէս կան»:
Մեսրովբ արքեպիսկոպոս Սմբատեանց Մադրասայի, Խաչմասի եւ Քիլվարի հայերը աղուանից մնացորդ կը համարէ, որոնք բոլորը «ֆարս-հրէական» բարբառով կը խօսին:
Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեան կը նշէ, որ Մադրասա ունի 483 ծուխ, բնակիչները գաղթած են Սպահանէն եւ պարսկերէն կը խօսին, որ մերձաւորութիւն ունի լփնաց եւ լահճաց բարբառին: Սակայն բոլորն ալ գիտեն հայերէն: Մադրասացիները իրենց լեզուն անուանած են փարսի:
Շիրվանի թաթերուն եւ հայերուն մէկ փոքր մասը թաթարերէնէ եւ հայերէնէ տարբեր իւրայատուկ լեզուով կը խօսէր, որ ըստ տեղացիներու աղաւաղուած պարսկերէն էր:
Քրիստոնեաներու դէմ հալածանքներու պայմաններուն տակ կարգ մը բնակավայրերու հայ թաթերը իսլամացուեցան: Մակար եպիսկոպոս կը նշէ. «Շաքուայ գաւառների տաճկացեալ հայոց ծխաթիւը` 15480 ծուխ»: Իսլամացուելէ ետք ալ անոնք իրենց մէջ պահպանած են քրիստոնէական հաւատալիքներ եւ սովորութիւններ:
Մեծ քաղաքներուն եւ յատկապէս Պաքուի, Գանձակի եւ Շաքիի մէջ հայ թաթերը կը նախընտրէին միայն հայերէն խօսիլ:
Հայ թաթերուն մէկ մասը 1796-1802 տարիներուն անցաւ ռուսական սահմանը եւ բնակութիւն հաստատեց Ղզլարի, Մոզտոկի, Սուրբ Խաչի, Աստրախանի, Անապայի եւ Տուապսէի մէջ: Անոնք նաեւ հիմնեցին Եդեսիա գիւղը:
Եդեսիոյ գիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին
Սուրբ Խաչ քաղաքը (ներկայիս` Բուդիոնովսկ, նաեւ` Պրիկումսկ Ստաւրոպոլի երկրամասին մէջ) եղաւ հայ թաթերու գլխաւոր կեդրոնը: Փաւէլ Ա. կայսր առանձին հրովարտակով ընդարձակ հողեր շնորհեց անոնց: Անոնք հոն կառուցեցին Սուրբ Փրկիչ (այժմ գոյութիւն չունի), Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցիները: Անոնք մինչեւ օրս աղաւաղուած հայերէն, թաթերէն եւ ռուսերէն կը խօսին:
Հայ թաթերու կեդրոն է նաեւ շուրջ վեց հազար բնակչութեամբ, մեծամասնութեամբ հայաբնակ Եդեսիա գիւղը (նոյնպէս Ստաւրոպոլի երկրամասին մէջ)` Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիով:
Ազրպէյճան մնացած հայ թաթերը Արցախեան պատերազմի բռնկումէն ետք ստիպուած Հայաստան տեղափոխուեցան եւ բնակութիւն հաստատեցին Երեւանի եւ Արագածոտնի մարզին մէջ: Աշտարակի մօտ անոնք Դպրեվանք գիւղը հիմնեցին:
