Անփուտ Մարմինի Հանդիսաւոր Ընդունելութիւն Եւ Ամփոփում. Աստուծոյ Ծառայ Կարտինալ Գրիգոր Պետրոս Ժե. Աղաճանեան – Ա. – ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
14 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ 2024 – ԿՐՕՆԱԿԱՆ:
ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ – Կարդալ նաեւ՝ ՆԱԽՈՐԴ ՅՕԴՈՒԱԾԸ:
ԴԻՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ ՄԵՐ ՍՐԲԱԶԱՆ ՊԱՏՈՒՈՅ ՊԱՐՏՔՆ Է – lousavor-avedis.org
– Գիշերը որքան էլ երկարի, առաւոտը գալու է: – lousavor-avedis.org
Հինգշաբթի, 12 սեպտեմբեր 2024-ի երեկոյեան ժամը 7:00-ին Պէյրութի Նահատակաց հրապարակին վրայ տեղի պիտի ունենայ կարտինալ Աղաճանեանի անփուտ մարմինի հանդիսաւոր ընդունելութեան արարողութիւնը` նախագահութեամբ Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ հայոց Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. կաթողիկոս պատրիարքին եւ մասնակցութեամբ կրօնական, քաղաքական եւ հասարակական գործիչներու ու Լիբանանի բոլոր համայնքներու ներկայացուցիչներ:
Հանդիսաւոր արարողութեան աւարտին կարտինալ Աղաճանեանի անփուտ մարմինը թափօրով պիտի տեղափոխուի եւ ամփոփուի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ-Սուրբ Եղիա աթոռանիստ եկեղեցւոյ մէջ գտնուող նորակառոյց շիրիմին մէջ:
Աստուծոյ Ծառայ կարտինալ Աղաճանեանի երանացման եւ սրբադասման դատի հանդիսաւոր բացումը կատարուած էր 28 հոկտեմբեր 2022-ին, իսկ 23 փետրուար 2024-ին աւարտած էր անփուտ մարմինի կանոնական հետազօտութիւնը եւ վաւերականութիւնը:
* * *
Կարտինալ Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան, աւազանի անունով` Ղազարոս, ծնած է 18 սեպտեմբեր 1895-ին, Ախալցխա:
Աղաճանեանները բնիկ կարնեցիներ էին եւ 1828-1829-ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք, 1830-ի գարնան սկիզբը, կարնեցի բազմաթիւ ընտանիքներու հետ տեղափոխուած էին Ջաւախք:
Ապագայ կարտինալին ծնողները` Յարութիւն եւ Իսկուհի Աղաճանեանները բարեպաշտ ու աստուածավախ անձեր էին եւ ունէին երեք զաւակ` Պետրոս, Ղազարոս եւ Եղիսաբէթ:
Ախալցխայի կեդրոնը` Աղաճանեաններու տան մօտ, կը գտնուէր Հայ կաթողիկէ Սուրբ Աստուածածնի Վերափոխման եկեղեցին, որ կառուցուած էր 1836-ին, Վենետիկի Մխիթարեան միաբան Եփրեմ վարդապետ Սէթեանի ջանքերով:
Յարութիւն Աղաճանեան մանր առեւտրական գործերով կը զբաղէր եւ Ֆրանսա, Լուրտի սրբավայր ուխտագնացութենէն վերադարձին հետը կը բերէ Սուրբ Աստուածածնի երկու փոքր արձան, որոնցմէ մէկը կը նուիրէ Ախալցխայի ժողովրդապետութեան, միւսը` Ալաստանի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիին:
Յարութիւն Աղաճանեան կը մահանայ 1900-ին եւ երեք երեխաները կը մնան իրենց մօր` Իսկուհի Սարուխանեան-Աղաճանեանի հոգատարութեան տակ:
Ղազարոս Աղաճանեան նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի Կարապետեան դպրոցին մէջ: Ուսուցիչները զայն կը բնորոշեն իբրեւ շատ ուշիմ, կենսունակ, զուարթ եւ եկեղեցւոյ նկատմամբ սիրով տոգորուած մանուկ:
Կովկասի Հայ կաթողիկէ առաքելութիւններու հոգեւոր կառավարիչ Սարգիս վարդապետ Տէր Աբրահամեան յաճախ կ՛այցելէր Աղաճանեաններուն տունը, եւ փոքրիկ Ղազարոս միշտ անկէ կը խնդրէր, որ զինք ուսման ուղարկէ, որովհետեւ կը փափաքի վարդապետ ըլլալ:
Իր մէջ զգալով Տիրոջ կանչը` քահանայ դառնալու, Ղազարոս` մօր հաւանութեամբ, Թիֆլիս կը մեկնի եւ ռուս օրթոտոքս եկեղեցիին Աստուածաբանական ճեմարանը կը մտնէ:
Սարգիս վարդապետ 1906-ին յանձնարարական գրութիւն մը կ՛ուղարկէ Հռոմ` Հաւատքի Տարածման ժողովին պատկանող Ուրբանեան վարժարանի տեսչութեան, եւ Ղազարոսի նկատմամբ գովեստի խօսքերէ ետք կը վստահեցնէ, որ թէեւ ան տասնմէկ տարեկան է, բայց կարճ ժամանակէն գերազանց յառաջընթաց կ՛ապահովէ, որովհետեւ չափազանց ընդունակ է եւ խելացի, գիտէ իտալերէն եւ լատիներէն:
Սարգիս վարդապետ Տէր Աբրահամեանի աջակցութեամբ, Ղազարոս 1906 յուլիս 19-ին Ախալցխայէն ճամբայ կ՛ելլէ եւ երկար ուղեւորութենէ ետք հոկտեմբերին Հռոմ հասնելով եւ Ուրբանեան վարժարան կը մտնէ:
Իր ազնիւ ու վեհանձն բնաւորութեամբ Ղազարոս Աղաճանեան դասընկերներուն, ուսուցիչներուն եւ մեծաւորներուն ջերմ համակրանքին կ՛արժանանայ:
Պիոս Ժ. պապ 2 փետրուար 1907-ին ունկնդրութիւն կը շնորհէ Ուրբանեան վարժարանի աշակերտներուն: Պապը աշակերտներէն իւրաքանչիւրին մասին առանձնաբար հետաքրքրուելէ ետք կը հարցնէ, թէ ո՞վ է անոնցմէ ամէնէն փոքրը: Բոլորը միաբերան կը պատասխանեն. «Ղազարոսը»: Ղազարոս այդ պահուն կը փորձէ իր ընկերներուն ետեւը թաքնուիլ: Քահանայապետը զայն իր քով կանչելով գիրկը կ՛առնէ ու կ՛ըսէ. «Ո՞ւր մնացած է քու մայրիկը: … Ա՜հ, փոքրիկ հայորդին օր մը մեծ առաքելութիւն պիտի կատարէ եկեղեցւոյ մէջ»:
Լեւոնեան հայ վարժարանի 25-ամեակին առիթով, 1 նոյեմբեր 1908-ին Պիոս Ժ. պապ հանդիպում կ՛ունենայ հայ եպիսկոպոսներուն, վարդապետներուն եւ Ուրբանեան վարժարանի հայ աշակերտներուն հետ: Խօսքը հայ աշակերտներուն ուղղելով` պապը զուարթախոհ շեշտով մը կը հարցնէ, թէ անոնցմէ քանի՞ն եպիսկոպոս պիտի դառնայ: Ղազարոս սկսաւ ծիծաղիլ: Քահանայապետը ժպտալով կ՛անդրադառնայ, որ Ղազարոս կը սկսի ծիծաղիլ եւ խօսքը անոր ուղղելով կ՛ըսէ. «Դուն կը ծիծաղիս: Շա՛տ լաւ: Ուրեմն կը մաղթեմ, որ ոչ միայն եպիսկոպոս, այլ նեեւ պատրիարք դառնաս»:
Փայլուն յառաջդիմութեամբ աւարտելով վարժարանը, Ղազարոս Աղաճանեան կը հմտանայ փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան մէջ: 1915-ին ան կը ձեռնադրուուի սարկաւագ, իսկ 23 դեկտեմբեր 1917-ին, ձեռամբ Պետրոս արքեպիսկոպոս Գոյունեանի` կուսակրօն քահանայ: Ղազարոս իրեն համար իբրեւ քահանայական անուն կ՛ընտրէ Ֆրանչիսկոս անունը:
Ֆրանչիսկոս վարդապետ այնուհետեւ Լատերանեան համալսարանին մէջ կը հետեւի իրաւագիտութեան դասընթացքներուն:
* * *
1. Նորընծայ քահանայ Ֆրանչիսկոս Աղաճանեան 2. Ֆրանչիսկոս վարդապետ Աղաճանեան 1923-ին 3. Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ հայոց կաթողիկոս-պատրիարք կարտինալ Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան
Համաշխարհային Ա. պատերազմի աւարտէն ետք 1919-ին, Ֆրանչիսկոս վարդապետ Աղաճանեան Թիֆլիս ուղարկուեցաւ եւ հայ կաթողիկէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ ժողովրդապետը եղաւ: Այնուհետեւ` փոխառաջնորդ եւ 1919-ի վերջաւորութեան ալ առաջնորդ նշանակուեցաւ:
Ֆրանչիսկոս վարդապետ այցելեց հիւսիսային Հայաստանի կաթողիկէ հաւատացեալներուն եւ ցանկութիւն յայտնեց անոնց համար դպրոց հիմնել:
Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք եկեղեցւոյ դէմ հալածանքները սկսան: Հռոմի Լեւոնեան հայ վարժարանի տեսուչ Սարգիս վարդապետ Տէր Աբրահամեանի առաջարկով, Ֆրանչիսկոս վարդապետ Աղաճանեան Թիֆլիսէն ճամբայ ելլելով 10 սեպտեմբեր 1921-ին Հռոմ հասաւ եւ Լեւոնեան վարժարանին փոխ տեսուչը եղաւ, իսկ 4 հոկտեմբեր 1932-ին` տեսուչը: Միաժամանակ ան Ուրբանեան վարժարանի փիլիսոփայութեան, ապա աստուածաբանութեան ամբիոններուն դասախօսը եղաւ:
Ուրբանեան վարժարանին դասախօսները եւ սաները. Աստուծոյ Ծառան` շրջանակի մէջ
Ֆրանչիսկոս վարդապետ 29 մայիս 1935-ին Պէյրութի մէջ Առաքելական Այցելու եղաւ, իսկ 11 յուլիսին Հայոց Կոմունայի տիտղոսաւոր եպիսկոպոս անուանուեցաւ: Պիոս ԺԱ. պապ զայն նշանակեց Զմմառու պատրիարքական կղերի միաբանութեան հոգեւոր վերակացու:
* * *
Ֆրանչիսկոս վարդապետ Աղաճանեան 30 նոյեմբեր 1937-ին, առաջին իսկ քուէարկութեամբ, երեքի դէմ վեց ձայնով Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ հայոց կաթողիկոս-պատրիարք ընտրուեցաւ: Անոր ընտրութիւնը իսկոյն հաստատեց Պիոս ԺԱ. պապ:
Կաթողիկոս-պատրիարք ընտրուելով, ան իրեն համար Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան անունը առաւ: Օծումը կատարուեցաւ դեկտեմբեր 5-ին:
Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան կաթողիկոս-պատրիարք իր գահակալութեան սկիզբը կը գրէր. «Համատարած կերպով պէտք է ջանք գործադրենք` բազմապատկելու դպրոցական հաստատութիւնները, քանի որ անո՛նք են առաքելութեան ամենաարդիւնաւէտ միջոցը: Եկեղեցի եւ դպրոց, կարիքն ունինք բաւական թիւով քահանաներու: Քահանաներու եռանդին միջոցով` կամաց-կամաց կը հասնինք լաւագոյն ընթացքին եւ առաւել ուժգին կանոնաւորութիւն հաղորդելու ծխական կեանքին»:
* * *
Ֆրանսական հոգատարութեան տակ գտնուող Սուրիոյ Ալեքսանտրէթի սանճաքը` թուրք-ֆրանսական մութ գործարքի իբրեւ հետեւանք, 1938-ին Թուրքիոյ կցուեցաւ իբրեւ Հաթայի պետութիւն: Մուսա Լերան եւ Քեսապի հայկական գիւղերը անցան թրքական տիրապետութեան տակ:
Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. կաթողիկոս-պատրիարք ոգի ի բռին աշխատեցաւ փրկելու համար հայկական գիւղերը:
Կաթողիկոս-պատրիարքը նամակ յղեց Արեւելեան եկեղեցիներու ժողովի նախագահ կարտինալ Էուժէն Թիսսերանին, անոր մէջ կ՛ըսէր.
«1922 թուականին, մեծ պատերազմի աւարտէն երեք տարի անց, պատերազմ, որուն ժամանակ չլսուած տեղահանութիւններ եւ անասելի ջարդեր գործադրուեցան թուրք հրոսակներու կողմէ հայերուն դէմ, ամբողջովին դատարկուեցաւ Կիլիկիան եւ անցաւ Թուրքիոյ: Երկրորդ անգամ սկսաւ ֆիզիքական ու բարոյական տառապանքներով լի գաղթ մը մօտաւորապէս 120 հազար հայերու, որոնք հազիւ հոն վերադարձած էին տարբեր վայրերէ: Գաղթ, որ հայերու այդ կորիզը ցիրուցան ըրաւ Սուրիոյ, Լիբանանի, Յունաստանի, Պուլկարիոյ եւ Եւրոպայի տարբեր երկիրներու մէջ:
Տեղահանուածներէն շատեր կը բնակին խղճուկ խրճիթներու մէջ, ամենասարսափելի թշուառութեամբ: Եւ ահա լուր կը ստանանք, թէ շուտով նոր տեղահանութիւն կ՛ըլլայ ի նպաստ Թուրքիոյ, մօտաւորապէս 35 հազար մարդու: Հետեւաբար, նոր անխուսափելի աւարտ մը, նոր բախումներ եւ նոր զանգուածներ` իրենց օճախներէն արմատախիլ:
«Տագնապահար սրտով` ի տես այն դաժան տառապանքներուն, որոնք կը պատրաստուին այդ խեղճ հոգիներուն համար, կ՛աղերսեմ Ձերդ գերազանցութեան, Սրբազան հօր համաձայնութեամբ, որ կամենաք խրախուսել միջամտութիւնը բոլոր անոնց, որոնք որեւէ կերպով կրնան կանգնեցնել այդ տխուր որոշումը եւ որեւէ դարման գտնել»:
Հետեւողական աշխատանքի եւ բանակցութիւններու շնորհիւ 1939-ի յուլիսին վերջնական սահմանագծում եղաւ: Մուսա Լերան գիւղերը, Որոնդէս գետէն եւ Անտիոքէն հիւսիս ըլլալով, կարելի չեղաւ փրկել եւ անոնց բնակիչները` ձգելով իրենց դարաւոր բնակավայրերը, բռնեցին գաղթի ճամբան: Իսկ Քեսապի գիւղերը, մէկ տարուան թրքական տիրապետութենէ ետք, Սուրիոյ միացուեցան:
* * *
Պիոս ԺԲ. պապ 16 փետրուար 1946-ին նոր կարտինալներու ընտրութեան յիշարժան ժողով հրաւիրեց, որուն ներկայ էին 32 ապագայ կարտինալներ, որոնք մեծամասնութեամբ օտարերկրացիներ էին:
Պապը ապագայ կարտինալներէն ընտրեց Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեանը եւ զայն Հռոմէական սուրբ եկեղեցւոյ կարտինալ նշանակեց` Կղզիին մէջ գտնուող Սուրբ Բարթողիմէոս եկեղեցւոյ տիտղոսով:
Պիոս ԺԲ. պապի գահակալութեան եօթներորդ տարեդարձին առիթով, 12 մարտ 1946-ին, 32 կարտինալներու մէջէն առաջինը Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեանին վերապահուեցաւ առիթը` հայկական ծէսով պատարագ մատուցանելու Հռոմի Սիքստինեան տաճարին մէջ: Պապը «Խաղաղութիւն ամենեցուն»-ը հայերէն արտասանեց:
Պատարագի աւարտին քանի մը կարտինալներ խոստովանեցան, որ ամբողջ արարողութեան ընթացքին յուզուած են` ազդուելով հայոց պատարագի խորիմաստ աղօթքներէն ու շարականներէն:
